چه عواملی باعث سقوط آزاد قیمت نفت شده‌اند؟

پترونت: در هفته‌های اخیر تحلیل‌های متعددی پیرامون علل سقوط قیمت‌ جهانی نفت و پیامدهای آن ارائه شده است. قیمت جهانی نفت در کمتر از سه ماه، 25 درصد کاهش یافته و تا 80 دلار به ازای هر بشکه رسیده است.

برخی از کارشناسان کاهش سرعت رشد اقتصادی در اروپا و چین، در کنار پیشرفت ایالات متحده در استفاده از تکنولوژی‌های جدید در استخراج نفت شیل، و مهم‌تر از آن افزایش تولید نفت عربستان سعودی، عراق و لیبی را مهمترین علت‌های سقوط بهای نفت در بازارهای جهانی می‌دانند.

 اما برخی نیز بر این باورند که ایالات متحده و عربستان سعودی به‌دنبال آن هستند تا با کاهش قیمت نفت و متعاقب آن، کاهش سودهای نفتی کشورهای تولیدکننده، فشار بیشتری را بر طرف‌های مشاجره خود یعنی ایران و روسیه، وارد آورند. آقای نوبخت سخنگوی دولت ایران، در اظهارنظری صریح، از همراهی عربستان سعودی و ایالات متحده در جنگ کاهش بهای نفت گلایه کرده است. وی عنوان کرده است که «آخرین کاری که می‌خواهند با ما آن را در مضیقه قرار دهند، کاهش قیمت نفت است و متأسفانه برخی کشورهای منطقه که نام اسلامی را بر خود دارند با دشمنان همراهی می‌کنند». در واقع، در حال حاضر از یک طرف روسیه با توجه بحران اوکراین و مسئله عرضه انرژی به اروپا با غربی‌ها در حال مذاکره است و ایران نیز از سوی دیگر، برای پایان دادن به مسائل مربوط به برنامه هسته‌ای خود، با قدرت‌های غربی در حال مذاکره است.

با این وجود، بازی‌ای که عربستان سعودی آغاز کرده است، می‌تواند سبب از دست رفتن کنترل کشورهای تولیدکننده نفت بر بازار شود. با توجه به سیر نزولی قیمت‌ها که از ماه ژوئن آغاز شده است، تولیدکنندگان وابسته به سودهای نفتی ترغیب می‌شوند که در کوتاه‌مدت سطح تولید خود را برای حفظ جایگاه‌شان در بازار نفت افزایش دهند. در واقع، ما اکنون مشاهده می‌کنیم که علی‌‌رغم کاهش قیمت جهانی نفت، سطح تولید هیچ تغییری نکرده است. اکثر اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) نیز با کاهش سطح تولید این سازمان مخالفت کرده‌اند.

با این وجود، تنها اقدامی که می‌تواند مانع تداوم سیر نزولی قیمت نفت شود، کاهش تولید از جانب عربستان سعودی خواهد بود. اگرچه این کشور در گذشته چنین اقدامی را صورت داده، اما هیچ‌گاه به‌تنهایی راضی به انجام آن نشده است. در واقع، کاهش خروجی این کشور، همیشه بخشی از یک استراتژی توافقی بوده که با همراهی دیگر کشورهای عضو اوپک، عملی شده است. اما در شرایط فعلی به‌ نظر نمی‌رسد که هیچ‌یک  از اعضای اوپک، احتمالاً به‌جز کویت، در وضعیتی باشند که کاهش تولید و در نتیجه کاهش درآمد‌های خود را به‌راحتی بپذیرند.

در واقع، برای بازگرداندن تعادل به بازار، سطح کلی تولید نفت خام باید حدود 2 میلیون بشکه در روز کاهش یابد. اما چنین اقدامی در کوتاه‌مدت نیازمند آن است که کشورهای تولیدکننده بودجه خود را اصلاح کنند و خدمات رفاهی را در کشور خود کاهش دهند. این در حالی است که در کشوری مثل ونزوئلا که با مشکلات اقتصادی عدیده‌ای مواجه است، اعمال چنین اصلاحاتی سبب بروز چالش‌های جدی برای دولت این کشور خواهد شد.

اما برای روسیه نیز، هر یک دلار کاهش قیمت نفت به ازای هر بشکه، سبب کاهش حدود 2 میلیون دلار از درآمدهای این کشور خواهد شد. به این ترتیب، هر قیمتی زیر 104 دلار به ازای هر بشکه، بنا به برآوردها، دولت روسیه را با کسری بودجه قابل‌توجهی مواجه می‌سازد. از سوی دیگر، اقتصاد روسیه به دلیل تحریم‌های غرب بر سر بحران اوکراین، تحت فشار قرار گرفته است. اکنون این امر، سبب بروز نگرانی‌هایی بین سیاستمداران روسی شده است. یکی از وزرای اقتصادی پیشین این کشورگفته است که نفت ارزان می‌تواند کاهش 30 تا 40 میلیارد دلاری درآمدهای روسیه را در پی داشته باشد. بنا به گزارش رویترز، بانک مرکزی روسیه نیز در تلاش است تا اقداماتی را برای مواجهه با قیمت 60 دلار به ازای هر بشکه صورت دهد. وزیر اقتصاد فعلی این کشور نیز عنوان کرده است که نفت ارزان، تهدید جدی‌ای برای اقتصاد متزلزل روسیه است.  

 

در عراق نیز، کاهش قیمت نفت، تهدیدی برای دولت این کشور محسوب می‌شود. در واقع، دولت عراق هزینه‌های داخلی سنگینی را به دوش می‌کشد و بنا به برآوردها، برای برقراری تعادل در بودجه خود، به نفت 93دلار به ازای هر بشکه نیاز دارد. به‌علاوه، عراق برخلاف دیگر اعضای اوپک، ذخیره مالی دیگری ندارد که بتواند بر آن تکیه کند. بنابراین، حساسیت اقتصاد این کشور نسبت به کاهش موقتی قیمت‌ها نیز بیشتر خواهد بود.

اما در این میان، کاهش قیمت‌ها برای مقامات عربستان سعودی نگرانی جدی‌ای محسوب نمی‌شود. در واقع، با توجه به دسترسی دولت این کشور به ذخایر مالی هنگفت، حتی با نفت زیر 90 دلار به ازای هر بشکه نیز، دولت عربستان برای چندین سال با مشکلی مواجه نخواهد شد. دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس نظیر کویت و امارات نیز مشکل چندانی با کاهش قیمت‌ نفت نخواهند داشت.

اما در عربستان سعودی همچنان برخی نگران سیر نزولی قیمت و بی‌تفاوتی مقامات این کشور در این رابطه هستند. شاهزاده الولید بن طلال یکی از میلیاردرهای سعودی، عملکرد وزیر نفت عربستان را نقد کرده و هشدار داده است که جدی نگرفتن مسئله کاهش قیمت نفت، یک «فاجعه» است. صندوق بین‌المللی پول نیز اخیراً هشدار داده است که با توجه به افزایش هزینه‌های عمومی در عربستان سعودی پس از آغاز بهار عربی، احتمال آن وجود دارد که کسری بودجه در این کشور، خیلی زودتر از آنچه پیش‌بینی شده است، بروز کند.

با این وجود، با توجه به بی‌تفاوتی تولیدکنندگانی نظیر عربستان سعودی، این احتمال نیز وجود دارد که اعضای اصلی اوپک به‌دنبال آن باشند که با کاهش عمدی قیمت، بخشی از تولید نفت ایالات متحده که منوط به قیمت‌های بالای نفت است را متوقف کنند. اما آژانس بین‌المللی انرژی پیش از این اعلام کرده است که عمده بخش‌های تولیدی در ایالات متحده، با نفت 80 دلاری هم می‌توانند به کار خود ادامه دهند و تنها 4 درصد از تولیدکنندگان نفت شیل در این کشور، به قیمت بالای 80 دلار نیاز دارند.

نهایتاً، اظهار نظر قطعی در این رابطه، با توجه به ماهیت صنعت تولید نفت شیل، دشوار است. در واقع، وضعیت این صنعت با صنعت تولید نفت متعارف در خاورمیانه تفاوت‌های بسیاری دارد. هر تولیدکننده مستقل، هزینه‌های متفاوتی را صرف حفاری و استخراج نفت شیل می‌کند و سطح تولید نیز در مکان‌های مختلف متفاوت است. اما می‌توان گفت که هزینه‌ تولید نفت شیل در ایالات متحده تا حدودی کاهش یافته است. برخی از تحلیل‌گران برآورد کرده‌اند که با توجه به پیشرفت تکنولوژی شکاف هیدرولیکی، هزینه تولید به ازای هر بشکه در دو سال اخیر دو، تا 30 دلار به ازای هر بشکه کاهش یافته است. 

در هر صورت، نوسانات قیمت نفت، هم به عوامل سیاسی و هم به عوامل اقتصادی بستگی دارد. در حال‌حاضر، اقتصاد جهانی با رکود مواجه است، رشد اقتصادی ایالات متحده و چین پایین آمده و عرضه مازاد نفت به بازار وجود دارد. در عرصه سیاسی نیز معادلات قدرت تغییر کرده است و نفت ممکن است در این میان ابزار دست سیاستمداران قرار گرفته باشد. بنابراین، نمی‌توان دلیل سقوط قیمت جهانی نفت را صرفاً عوامل سیاسی یا اقتصادی دانست و باید همه عوامل را در کنار یکدیگر مد نظر قرار داد.