رهیافتی بر نقش "بانوان اول" کشورها در حوزه خدمات اجتماعی

در ادبیات دینی میتوان به آسیه زن نیکوکار فرعون اشاره کرد و نیز به حضرت خدیجه (س) همسر پیامبر(ص) که ثروت خود را صرف نیکخواهی ونیکوکاری نمود و ایضاء از حضرت زهرا (ص) همسر اولین امام شیعیان حضرت علی (ع) بعنوان نمونه هایی از زنان نیکوکار نام برد . در تاریخ ایران نیز تنها چند نمونه تاریخی در دسترس قرار دارد که عبارتند از گوهرشاد آغا (گوهرشاد بیگم) همسر سلطان شاهرخ تیموری ، زن نیکوکار و نامدار عصر تیموریان که مسجد و مدرسه ای به نام گوهرشاد در شهر هرات ساخته و معروفترین موقوفه او مسجد جامع گوهرشاد در مشهد الرضا (ع) و در جوار حرم رضوی می باشد . او که بعدها بنابر سعایت و ژاژخواهی عده ای توسط میرزا سلطان ابوسعید به قتل رسید، در انجام امور خیریه  زبانزد بوده است و نقل است که در ساخت بنای مسجد گوهرشاد در پرداخت حقوق کارگران گشاده دستی بخرج داده بود، مشروط بر آنکه با وضو کار کنند و از اذیت و آزار حیوانات بارکش (برای حمل مصالح) خودداری کنند.

نمونه ای دیگر از بانوان اول نیکوکار در تاریخ ایران شیرین یا شروین معروف به سیده ملک خاتون فرمانروای محلی بوبیان (ری ، اراک و مناطق مرکزی ایران) بود که به انجام امور خیریه همت داشت و همان کسی است که یکبار به ابوعلی سینا پناه داد و از او حمایت کرد.
نتیجه آنکه بهر تقدیر شواهد و قرائن زیادی درخصوص انجام امور خیریه از سوی بانوان اول در تاریخ ایران وجود ندارد و غالباً سایه سنگین شوهران قدرتمند بر فعالیتهای این زنان وجود داشته است و اگر مواردی هم مشاهده می شود، غالباً مربوط به زنان سرپرست خانوار (زنان یا دختران بیوه یا مجردشان و ...) است و یا زنانی که خود فرمانروا بوده اند. بویژه در بسیاری از برهه های تاریخی بلحاظ تعدد زوجات از سوی پادشاهان و ایجاد حرمسرا یا عمارت النساء ، از نقش محوری زنان در دربار کاسته شده و تنها در برخی شواهد مادر شاه و یا مادر ولیعهد بلحاظ نقش محوری خود نظیرخیرالنساء معروف به مهد علیا مادر شاه عباس اول به انجام امور خیریه می پرداخته است.
و اما در کشورهای پیشرفته و توسعه یافته اروپایی و آمریکایی از دیرباز تاکنون درخصوص انجام امور خیریه و عام المنفعه توسط ملکه یا بانوی اول (First Lady) بلحاظ امکان حضور بیشتر زنان در عرصه های مختلف ، شواهد و قرائن بیشتری وجود دارد و این کارکرد تقریباً به یک امر روتین و بعنوان یک وظیفه ذاتی برای بانوی اول این قبیل کشورها جا افتاده است و چه بسا در حال حاضر این نقش را بانوان اول کشورها نه تنها در سطح ملی بلکه در سطح بین المللی نیز ایفاء می نمایند و حتی پس از اتمام دوران ریاست جمهوری همسرانشان با ایجاد بنیادهای خیریه مالی و علمی ، فعالیت خیرخواهانه خود را تداوم می بخشند .
این امر حتی در کشورهای اسلامی نظیر اردن، سوریه و ترکیه نیز تا حدودی بسط و رواج یافته با این تفاوت که در این قبیل کشورها فعالیتهای خیرخواهانه بانوان اول ، کمی تا قسمتی رنگ و بوی سیاسی بخود گرفته است نظیر ورود بانوان اول کشورهای اردن ، سوریه و ترکیه به موضوع محاصره و حمله کشور اسرائیل به نوار غزه و حمایت ملکه یا بانوان اول این کشورها از کودکان غزه و در این میان ملکه راینا ( رایناالیاسین یا رانیا عبدالله) همسر فلسطینی تبار ملک عبدالله دوم پادشاه اردن که یکبار بعنوان جوانترین و زیباترین ملکه دنیا نیز شناخته شده است از معروفیت بیشتری برخوردار است. فعالیت های ملکه راینا در حوزه آموزش کودکان محروم و حقوق کودکان و زنان وسعت و دامنه بین المللی یافته است . او همان کسی است که پس از وقوع زلزله بم نیز به همراه هیاتی به ایران سفر کرد.
انـدر حکایـت سایـه سـاری قدرت مردان صاحب منصب برسربانوان اول و عدم حضور پررنگ و موثر بانوان اول ایران در عرصه های خدمات اجتماعی و یا عدم نماد و نمود فعالیتهای خیریه آنان، شاید بتوان به این شعر حافظ اشاره کرد که :
در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود
کاین شاهد بازاری ، وان پرده نشین باشد
نتیجه آنکه بانوان اول ایرانی،  "پرده نشین قدرت" هستند و اگر هم فعالیت های خیریه و عام المنفعه انجام دهند دیده نمی شوند و در محاق شاهد بازاری قرار می گیرند . براستی چرا ایران با ذخایر تمدنی و دینی سترگ و گرانسنگ خود در عرصه فعالیتهای خیریه و عام المنفعه بانوان اول کشور نیز نسبت به کشورهای غربی و حتی کشورهایی نظیر اردن ، ترکیه و سوریه در مرتبه پائینی قرار دارد و چرا بایستی در کشوری که فرمانروایی چون کورش داشته است که ثروت خود را اعتماد و اتکاء مردم می دانست:
"زمانی گزروس به کورش بزرگ گفت چرا از غنیمت های جنگی چیزی را برای خود بر نمی داری و همه را به سربازانت می بخشی. کورش گفت : اگر غنیمت های جنگی را نمی بخشیدم الان دارایی من چقدر بود؟ ...
گزروس عددی را با معیار آن زمان گفت ، کورش یکی از سربازانش را صدا زد و گفت برو به مردم بگو کورش برای امری به مقداری پول و طلا نیاز دارد. سرباز در بین مردم جار زد و سخن کورش را به گوششان رسانید ، مردم هرچه در توان داشتند برای کورش فرستادند . وقتی که مالهای گردآوردی شده را حساب کردند، از آنچه گزروس انتظار داشت بسیار بیشتر بود. کورش رو به گزروش کرد و گفت : ثروت من اینجاست . اگر آنها را پیش خود نگه داشته بودم، همیشه باید نگران آنها می بودم. "
و در کشوری که عارف بزرگش ابوالحسن خرقانی می گوید : "هرکه در این سرای درآید نانش دهید و دینش مپرسید که هر که دراین جهان نزد خدای به جانی ارزد در این سرای به نانی ارزد" و شواهدی از موقوفات برای غیر مسلمانان نظیر موارد زیر وجود دارد:
1-     وقف آب انبار برای یهودیان : «سال ها پیش یکی از عموزاده‌های من برای خرید کالا از بروجرد به یزد می‌رفت و با بعض بازرگانان آن شهر مراوده‌ داشت. داستانی از خیراندیشی و بزرگ‌منشی یکی از متمکنان‌ آنجا برایم گفت که حدّ اعلای بلندی‌نظر و مردم‌دوستی را می‌رساند. آن انسان بلند همت در آن سالیان که مردم برای تأمین‌ آب آشامیدنی در مضیقه بوده‌اند، آب انباری ساخته و دایر می‌کند. صبحگاهی از خانه بیرون می‌آید و می‌بیند بر در آب‌انبار جنجال‌ برپاست. سبب را می‌پرسد. می‌گویند زنی یهودی برای برداشتن‌ آب به این آب‌انبار آمده و مردم متعرض او هستند. وی به میان‌ جمع می‌آید و می‌گوید:این آب‌انبار را من ساخته‌ام و هنوز صیغه وقف آن را نخوانده‌ام. بدانید از امروز آب برداشتن از این‌ آب‌انبار مخصوص یهودیان است. برای مسلمانان آب‌انبار بزرگ‌تر و بهتری می‌سازم و همین کار را هم انجام داد.» - مرحوم سید جعفر شهیدی-
2- وقف برای آزاد کردن اسیران مسیحی : یکی از موارد وقف در فرهنگ اسلامی، کمک برای آزادی اسیران جنگی بوده است. یک نمونه جالب را ابن بطوطه دانشمند و جهانگرد مسلمان در سفرنامه خود (معروف به رحله ابن بطوطه) بیان می کند. او در این سفرنامه به موقوفات دمشق اشاره می کند که مردم نیکوکار اموالی را وقف مدارس، کاروانسراها (مسافرخانه ها)، مساجد، خانقاه ها و بیمارستان ها و غیرو کرده اند. وی یک مورد خاص را هم بیان میکند که درآمد املاکی صرف آزادی اسیران جنگی شده است. واقف مرد مسلمانی است که این وقف را پس از اتمام جنگهای خونین صلیبی انجام داده است. کسی که احتمالا نزدیکان خود را در این نبرد نابرابر از دست داده است. جنگی که مسیحیان از کناره های دریای مدیترانه وارد شامات شدند و بسیاری از زنان و کودکان بی گناه مسلمان و حتی اسیران را از دم تیغ گذراندند. اما این جوانمرد مسلمان بخشی از سرمایه خود را وقف می کند تا اسیران مسیحی یکی پس از دیگری آزاد شوند و به خانه و خانواده خود بازگردند. - مرحوم سید جعفر شهیدی-
چرا نبایستی یک نفر مثل "مادر ترزا" (راهبه کاتولیک آلبانیایی تبار و برنده جایزه صلح نوبل بخاطر خدمات خیرخواهانه ) وجود داشته باشد؟ ( این راهبه دیر را ترک کرد تا به مردم فقیر کمک کند و یکبار در حمله اسرائیل به بیروت موفق شد با ایجاد آتش بس موقت 37 کودک را از بیمارستان واقع در خط مقدم آتش جنگ نجات دهد و اقدامات خیرخواهانه زیادی را در زمینه مبارزه با فقر در کشور هند ، مبارزه با گرسنگی در اتیوپی و کمک به حادثه دیدگان چرنوبیل و زلزله ارمنستان انجام داد و سرانجام به درجه "قدیس" نائل شد.)             
یکی از کارکردهای انجام امور خیریه و عام المنفعه از سوی بانوان اول کشورها را شاید بتوان جبران مافات عملکرد شوهرانشان دانست بدین ترتیب که همسران صاحب منصب این زنان با سوء تدبیر، ظلم ، ستم و بی عدالتی نسبت به فقیر سازی مردم اقدام و آنان را دچار پریشانیهای جسمی ، روحی و اقتصادی می نمایند و در نقطه مقابل بانوان اول کشور با انجام امور خیریه به تطهیر ، پولشویی ، ترمیم وجهه قدرت و جبران مافات می پردازند همان تعبیری که آلبرکامو می گوید : "بعضی ها به گدا محتاج ترند تا گدا به آنها "به عبارت دیگر کارکرد برخی از صاحبان قدرت اول کشورها باعث فقر ، محرومیت از تحصیل و ... بسیاری از افراد جامعه می گردد و در کنار آنها بانوی اول کشور با برپایی بنیادهای خیریه علمی و مالی به تقدیس و تطهیر قدرت کمک می کند و برای خود و همسرش وجهه و اعتبار کسب می نماید. و مخلص کلام اینکه :

                   درم داران عالم را کرم نیست                         کرم داران عالم را درم نیس

منبع: ماهنامه مدیریت ارتباطات