كنجاله سويا در قاب معاملات آتي

خبر اقتصادی - ‌به گزارش «تعادل»، بورس كالا با هدف پوشش ريسك قيمت معاملات كنجاله سويا در ايران و به‌تبع آن دادن امكان برنامه‌ريزي و مديريت بلندمدت عرضه و تقاضا به فعالان اين بازار و همچنين دولت و نيز توسعه معاملات ابزارهاي مشتقه كه يكي از ستون‌هاي اصلي توسعه بازار سرمايه كشور به‌شمار مي‌رود، راه‌اندازي قراردادهاي آتي كنجاله سويا را در دستور كار قرار داد. از اين رو جلسات هم‌انديشي متعددي با فعالان و تشكل‌هاي بازار كنجاله سويا و كارگزاران بورس كالا برگزار شد و براساس آخرين اخبار درنهايت تا دو هفته آينده اين محصول روي تابلوي معاملات آتي مي‌رود. گفتني است هم‌اكنون سالانه نزديك به 5/2ميليون تن كنجاله سويا در كشور مورداستفاده قرار مي‌گيرد كه اكثر قريب به اتقاق آن در بخش خوراك طيور و دام به‌كار گرفته مي‌شود.

  نگاهي به بازار كنجاله در ايران

كنجاله سويا يكي از مهم‌ترين منابع تغذيه طيور و دام و منبع اصلي تامين پروتئين موردنياز طيور و درنتيجه از مهم‌ترين نهادهاي توليد گوشت در ايران و بسياري از كشورهاي جهان است. اين محصول كه از دانه سويا استحصال مي‌شود، در كنار ذرت بخش عمده خوراك طيور را در كشور تشكيل مي‌دهد. اهميت كنجاله سويا در بازار محصولات كشاورزي ايران به حدي است كه در تابستان سال 91 اختلال چند روزه در ورود و توزيع اين كالا در كشور منجر به‌وقوع اتفاقات مهمي شد. در عين حال با وجود اهميت بسيار زياد كنجاله سويا در تامين خوراك طيور و دام كشور، وابستگي نزديك به 100درصدي ايران به واردات كنجاله و دانه سويا نقطه ضعف بزرگي در اين زمينه به‌شمار مي‌رود.

وابستگي روزافزون صنعت دام و به‌ويژه طيور كشور به كنجاله سويا و ذرت، منجر شده تا هرگونه نوسان قيمت اين محصولات از نگاه فعالان بازار آن به دقت و حساسيت پيگيري شود. اين نوسانات در برخي مقاطع، دغدغه‌ها و نگراني‌هاي جدي درخصوص وضعيت تامين كنجاله سويا و قيمت‌هاي آتي آن به‌وجود آورده است. در اين ميان بورس كالاي ايران با استفاده از ابزار قراردادهاي آتي نقش زيادي در رفع دغدغه و نگراني فعالان بازار محصولات استراتژيك كشاورزي ازجمله كنجاله سويا مي‌تواند داشته باشد. ويژگي مهم قراردادهاي آتي در پوشش ريسك قيمت كالاها مي‌تواند يكي از دغدغه‌هاي مهم فعالان بازار كنجاله سويا اعم عرضه‌كنندگان و متقاضيان را تا حد زيادي مرتفع كند.

از همين رو بورس كالاي ايران با هدف پوشش ريسك قيمت معاملات كنجاله سويا در ايران و به‌تبع آن دادن امكان برنامه‌ريزي و مديريت بلندمدت عرضه و تقاضا به فعالان اين بازار و هچنين دولت و نيز توسعه معاملات ابزارهاي مشتقه كه يكي از ستون‌هاي اصلي توسعه بازار سرمايه كشور به‌شمار مي‌رود، بررسي راه‌اندازي قراردادهاي آتي كنجاله سويا را دردستور كار قرار داده است.

به اعتقاد كارشناسان براي بررسي امكان راه‌اندازي قرارداد آتي روي دارايي پايه كنجاله سويا بايد به ملزومات راه‌اندازي يك قرارداد آتي موفق پرداخته شود. راه‌اندازي قرارداد آتي روي دارايي‌هاي پايه جديد در بازارهاي مالي دنيا همواره فرآيندي پيچيده و پرهزينه بوده است، لذا بورس‌ها و نهادهاي مالي فعال در زمينه راه‌اندازي قراردادهاي آتي جديد نسبت به موفقيت قراردادهاي جديدي كه به بازار ارايه مي‌كنند، حساسيت بالايي دارند. از اين رو سعي مي‌شود با درنظر گرفتن عوامل و دلايل موفقيت يا عدم موفقيت يك قرارداد آتي جديد قبل از راه‌اندازي آن، ملزومات موردنياز براي راه‌اندازي يك قرارداد درمورد آن بررسي شود. تحليلگران نيز معتقدند كه عوامل موفقيت قراردادهاي آتي به دو دسته «ويژگي‏هاي دارايي پايه و وضعيت بازار آن دارايي» و «عوامل موثر در طراحي قرارداد» قابل تقسيم‌بندي است.

امكان استاندارد‌سازي دارايي پايه و تحويل آن، بازار نقدي قوي براي دارايي پايه، فعالان احتمالي زياد در بازار معاملات يك قرارداد و امكان پوشش ريسك كارآ با استفاده از قرارداد آتي براي طيف گسترده سرمايه‌گذاران را مي‌توان در دسته اول جاي داد و توجه كافي به اندازه و حجم قرارداد، كاهش ريسك مبنا در قرارداد و تئوري اعداد رند را در دسته دوم قرار داد.

از ميان اين دو دسته از عوامل، «ويژگي‏هاي دارايي پايه و وضعيت بازار آن دارايي» در مرحله شناسايي دارايي مناسب براي انتشار قرارداد آتي روي آن از اهميت بالايي برخوردار است زيرا انتخاب دارايي مناسب كه داراي ويژگي‌هاي موردنياز مذكور باشد، تضمين‌كننده احتمال بالاي موفقيت يك قرارداد آتي است.

  امكان استانداردسازي دارايي پايه

براي راه‌اندازي قرارداد آتي هر قدر امكان استانداردسازي محصول بيشتر باشد و بهتر بتوان دارايي را به واحدهاي مشابه و استاندارد تقسيم كرد امكان موفقيت آن قرارداد بيشتر است زيرا ويژگي اصلي و مزيت قراردادهاي آتي نسبت به پيمان‏هاي آتي همين استاندارد بودن است. با استاندارد شدن امكان تحويل فوري فيزيكي كالا افزايش مي‌يابد و نيز سرمايه‌گذاراني كه قصد تحويل فيزيكي ندارند راحت‌تر اين قراردادها را خريداري مي‌كنند، چراكه محتواي قرارداد قابل فهم‌تر براي همه سرمايه‌گذاران است و نيز قيمت‌گذاري اين قرارداد‏ها در بازار به‌راحتي و به‌صورت يكسان براي تمام قرارداد‏ها صورت مي‌گيرد.

از نظر تعريف يك استاندارد براي محصول باتوجه به تعريف و مشخصاتي كه سازمان استاندارد از كنجاله سويا ارايه كرده است، به‌نظر مي‌رسد معيار مناسبي دراختيار است. با اين حال باتوجه به تجربه بورس‌هاي ديگر در قرارداد آتي دو مكانيسم براي استاندارد‌سازي دارايي پايه وجود دارد.

در روش اول يك استاندارد و درجه خاص كنجاله سويا به‌طور مثال كنجاله سويا وارداتي از كشور آرژانتين يا محصولي كه بيشترين سهم مصرف را در بازار ايران به خود اختصاص داده است، به‌عنوان دارايي پايه اصلي كه قيمت آتي براساس آن كشف مي‌شود تعيين خواهد شد ولي براي تحويل استانداردهاي ديگر با كيفيت بهتر يا ضعيف‌تر از استاندارد اصلي محاسبه صرف و كسر هنگام تحويل نيز درنظر گرفته شده است.

در روش دوم استاندارد مشخصي با پارامترهاي معين مانند آنچه توسط سازمان ملي استاندارد ارايه شده براي دارايي پايه تعريف شده كه كشف قيمت بر مبناي آن است و به ازاي تغيير در پارامترهاي اين استاندارد هنگام تحويل كسر يا صرف درنظر گرفته مي‌شود. باتوجه به تنوع كنجاله سويا در بازار ايران به‌نظر مي‌رسد كه روش دوم كارايي بهتري خواهد داشت. اكثر بورس‌هاي معاملات كنجاله سويا نيز از همين روش استفاده مي‌كنند.

   معاملات جهاني كنجاله سويا

براساس آمارها سويا و كنجاله سويا هر دو از كالاهاي مهم بورسي در دنيا به‌شمار مي‌روند و اين دو محصول از دارايي‌هاي پايه قراردادهاي آتي و اختيار معامله در بسياري از بورس‌هاي بزرگ دنيا هستند. بر اين اساس قيمت سويا و كنجاله آن نيز عموما براساس معاملات انجام گرفته در بورس‌ها كشف و ازسوي مراكز مهم اعلام مي‌شود.

با اين حال علاوه بر بورس‌ها، كنجاله سويا در بازارهاي نقدي و خارج از بورس نيز مورد معامله قرار مي‌گيرد كه البته مبناي تعيين قيمت آن در بازارهاي خارج از بورس، قيمت‌هايي است كه در بورس‌هايي همچون بورس شيكاگو كشف شده است.

از ميان بورس‌هاي بزرگ دنيا، بورس‌هاي شيكاگو، داليان چين، بورس غلات توكيو، بورس بين قاره‌يي (ICE) ، ‌اي‌سي‌‌اي هند، امكان معاملات آتي كنجاله سويا را فراهم كرده‌اند و معاملات قراردادهاي آتي سويا با مشخصاتي كه توسط هر كدام از بورس‌ها تعريف شده است، روزانه توسط فعالان بازار و معامله‌گران انجام مي‌شود.

  هيات تجاري شيكاگو

هيات تجاري شيكاگو بزرگ‌ترين مركز مبادلات قراردادهاي آتي كشاورزي در جهان است. هم‌اكنون محصولات بسيار متنوعي از گروه غلات و دانه‌هاي روغني در بورس شيكاگو به‌صورت آتي و اختيار (آپشن) مورد معامله قرار مي‌گيرد. اين محصولات عبارتند از: ذرت، گندم، سويا، كنجاله سويا، روغن سويا، برنج و جو كه هم به‌صورت الكترونيكي و هم به‌صورت حراج حضوري توسط معامله‌گران دادوستد مي‌شوند. در اين بورس براي جلب سرمايه‌گذاران با منابع مالي كمتر قراردادهاي آتي با ابعاد كوچك‌تر نيز روي دارايي‌هاي پايه‌يي مانند ذرت، سويا و گندم طراحي و تعريف شده است.

قراردادهاي آتي غلات و دانه‌هاي روغني در اين بورس به شكل تحويل فيزيكي تعريف شده‌اند. نگاهي به روند معاملات قراردادهاي مشتق غلات و دانه‌هاي روغني از رشد چشمگير اين معاملات طي سال‌هاي اخير حكايت دارد به‌طوري كه معاملات اين قراردادها از 65ميليون قرارداد در سال 2002 به بيش از 240ميليون قرارداد در سال 2011 افزايش يافته است. همچنين از مجموع معاملات قراردادهاي آتي و اختيار غلات و دانه‌هاي روغني بورس شيكاگو در سال 2011 نزديك به 17ميليون قرارداد به معاملات آتي كنجاله سويا اختصاص داشته است. اين ميزان معامله در سال گذشته ميلادي، قراردادهاي آتي كنجاله سويا بورس شيكاگو را در رده پانزدهم قراردادهاي مشتق كشاورزي جهان قرار داده است.

با اين حال اگرچه به لحاظ تعداد معاملات، اين قرارداد در رتبه پانزدهم جاي گرفته است اما بايد توجه داشت كه اندازه اين قرارداد از اكثر قراردادهاي مشابه خود بيشتر است. اندازه قرارداد آتي كنجاله سويا در بورس شيكاگو در حالي 100تن درنظر گرفته شده كه اندازه قرارداد آتي كنجاله سويا در بورس كالاي داليان چين كه رتبه ششم بيشترين حجم معاملات قراردادهاي مشتق كشاورزي را در سال 2011 به خود اختصاص داده است، فقط 10تن درنظر گرفته شده است. به اين ترتيب به لحاظ مجموع وزن دارايي پايه در قراردادهاي مورد معامله قرار گرفته، قرارداد آتي كنجاله سويا در بورس شيكاگو جزو 5 قرارداد برتر محصولات كشاورزي جهان در سال 2011 قرار مي‌گيرد. بورس شيكاگو علاوه بر قراردادهاي آتي كنجاله سويا، قراردادهاي اختيار معامله را نيز مورد معامله قرار مي‌دهد. از خانواده سويا، روغن سويا نيز در بورس شيكاگو به‌صورت قراردادهاي آتي و اختيار مورد معامله قرار مي‌گيرد.

  بورس كالاي داليان چين

بورس كالاي داليان چين در سال 1993 راه‌اندازي شد و هم‌اكنون يكي از 4 بورس كالايي چين به‌شمار مي‌رود. حجم معاملات اين بورس در سال 2010 به بيش از 806ميليون قرارداد رسيد و متوسط معاملات روزانه آن 3ميليون و 331هزار قرارداد بوده است.

قراردادهاي آتي كنجاله سويا در بورس داليان چين ششمين قرارداد آتي پرطرفدار كشاورزي دنيا در سال 2011 بوده است. در سال 2011 بيش از 50ميليون قرارداد آتي براي كنجاله سويا در بورس كالاي داليان چين موردمعامله قرار گرفته كه اين قرارداد را به لحاظ حجم در ميان محصولات كشاورزي پس از قراردادهاي آتي پنبه ژنگژو، شكر سفيد ژنگژو، كائوچوي شانگهاي، ذرت شيكاگو و روغن سوياي داليان در رده ششم قرار داده است. البته اين در حالي است كه حجم معاملات آتي كنجاله سويا در بورس داليان در سال 2010 بيش از 124ميليون قرارداد بود كه 60درصد بيشتر از سال 2011 بوده است.