گذري بر جاذبه‌هاي گردشگري ايران
زنجان؛ سرزمين گنبدهاي فيروزه‌اي
معرب واژه زنگان است. مخفف شده واژه كهن زنديگان به معني اهل كتاب زند، معروف‌ترين كتاب زرتشتي در دوران ساساني. مردمش به زبان‌هاي آذري، فارسي، تاتي و برخي نواحي گيلگي سخن مي‌گويند.
خبر اقتصادی - طبيعتي زيبا دارد و هوايي خنك، البته بسيار سرد در زمستان. زنجان، گزينه مناسبي براي سفري يك يا دو روزه و ديدار سرزمين جاذبه‌هاي شگفت‌انگيز؛ بزرگ‌ترين غار آهكي جهان و بلندترين گنبد آجري دنيا كه با نام سلطانيه و زنجان گره خورده است.
اما سفر به زنجان فقط به شهر زنجان محدود نمي‌شود. شهرهاي بين راه از جاده اصلي به فرعي‌هايي منشعب مي‌شوند و فاصله آنها از يكديگر زياد نيست. در ميان طبيعت اطراف جاده و شهرهاي كوچك با جاذبه‌هاي بسيارِ تاريخي كه هر يك حداقل يك جاذبه شاخص براي جذبتان دارد، گزينه متنوعي براي سفرتان خواهد بود.
تپه ماهورهاي اطراف جاده بنا به فصل سفرتان رنگ‌و منظره‌هاي متنوع و متفاوتي را در پيش چشمانتان رقم مي‌زند، پاييز رنگين، بهار سبز و زمستان برفي سفيدپوش ارمغان اين خطه حاصلخيز كشورمان است.
گنبد سلطانيه، ابهر و خدابنده شهرهايي هستند كه هريك مي‌توانند در مسير تهران به زنجان مقصد شما باشند. توقفي كوتاه در هركدام از آنها براي اينكه تنها راه مستقيم جاده را نرفته باشيد و از ديدني‌هاي بين راه غافل نمانيد.
چگونه برويم
اگر قصد سفر با وسايل نقليه عمومي داريد از تمامي شهرهاي بزرگ ايران براي زنجان اتوبوس وجود دارد. اگر دلتان هواي سفري آرام‌تر دارد و دوست داريد مسافت را آهسته از ديده بگذرانيد مي‌توانيد سراغ قطارهاي تهران- زنجان يا تهران- تبريز برويد و سفر ريلي را تجربه كنيد.
با وسيله شخصي هم اگر قصد سفر داريد، آزادراه قزوين- زنجان گزينه پيش روست البته از تهران.
از تهران كه راهي شويد، اتوبان كرج آغاز مسير سفر است. بعد از كرج به سمت قزوين بايد رفت. مسافتي حدود 124كيلومتر. بعد از قزوين تابلوهاي راهنما به شما خواهد گفت كه مسير مستقيم را ادامه دهيد تا به عوارضي برسيد. عوارضي چند نرخ متفاوت نسبت به مقصد اعلامي شما دارد. گزينه ابهر را انتخاب كنيد و راه را ادامه دهيد. از اينجا تا زنجان 167 كيلومتر فاصله است. 32 كيلومتر بعد تابلوي تاكستان نمايان مي‌شود؛ شهر انگورها.
ابهر و خدابنده
در ادامه مسير تابلو خروجي ابهر را كه ديديد از آزادراه خارج شويد. مسافتي كوتاه تا ابهر باقي مانده است. در اين مسير باغ‌هاي انگور فراواني دركنار جاده خواهيد ديد كه زيبايي خاص دارند.
ورودي كمربندي ابهر به سمت قيدار را بايد پيش بگيريد. به ميداني مي‌رسيد كه نمادي از انگور دارد. سمت راست ميدان بارگاهي خواهيد ديد كه گلدسته‌يي فيروزه‌يي دارد كه امامزاده زيدالكبير است.
امامزاده زيدالكبير در منتهي‌اليه شرق شهرستان ابهر در استان زنجان قرار دارد. گنبد اين بنا با گلوي مخروطي و بلند خود تداعي‌كننده برج‌هاي آرامگاهي است. ازجمله ويژگي‌هاي اين گنبد سطوح خارجي آن است كه داراي پوشش كاشي فيروزه‌يي مزين به طرح‌هاي هندسي و كاربندي رنگي زيباي آن بر سطح گچي در نماي داخلي است.
بدنه گريو بلند از آجركاري زيبايي برخوردار است. بلندي دكل بنا ۱۳متر، ارتفاع گنبد و قطر ساقه آن ۵ متري است. گنبد بنا از نوع دو پوسته بوده كه پوسته داخلي آن در ارتفاع ۵ متري از سطح بقعه قرار دارد.
در ادامه مسير بعد از ميدان سمت چپ جايگاه پمپ بنزين و گاز طبيعي خواهيد ديد كه مي‌توانيد سوخت‌گيري كنيد. باقي‌مانده مسير تا شهر خدابنده يا قيدار جاده‌يي آسفالته معمولي حدود 60 كيلومتر است. در ميانه راه گردنه‌يي پيش رو داريد. سمت چپ گردنه، درياچه سدمخزني كه تازه افتتاح شده است، قرار دارد. مي‌توانيد توقفي كوتاه داشته باشيد و از بالادست درياچه را تماشا كنيد.
خدابنده، آرامگاه قيدار نبي است. از نوادگان حضرت اسماعيل و جد پيامبر است. آرامگاه در مركز شهر قرار گرفته است. تابلوهايي قهوه‌يي رنگ هم راهنماي شماست تا به راحتي مسير را بيابيد.
پس از زيارت و ديدار قيدار نبي با استفاده از تابلوهاي راهنما مسير همدان را دنبال كنيد تا از شهر قيدار خارج شويد. از قيدار بايد به سمت زرين‌رود و گرماب برويد. 42 كيلومتر از مسير را كه طي كنيد به دوراهي گرماب مي‌رسيد. مسير مستقيم به شيرين‌آباد و همدان مي‌رود. بايد جاده سمت راست را پيش بگيريد. 28 كيلومتر بعد، قبل از ورود به گرماب جاده‌يي فرعي با تابلويي كه دارد شما را به غار زيباي كتله‌خور مي‌برد.
گرماب و كتل خور
كتل يعني كوه كم ارتفاع و خور هم به معني خورشيد است. كتل خور، كوه خورشيد است. اين غار به سال 1330 توسط كوهنوردي زنجاني شناسايي شد. به لحاظ كيفيت بلورها و قنديل‌ها، زيبايي و تعداد طبقات اين غار به عنوان نخستين غار آهكي جهان شناخته شده است. گمان مي‌رود اين غار داراي 7 طبقه باشد اما تاكنون 3 طبقه از آن كشف شده و نيز گفته مي‌شد در انتها به غار علي‌صدر (سرد) در همدان متصل مي‌شود! اين گمان با كاوش و نقشه‌برداري غار توسط انجمن غارنوردان و غارشناسان ايران باطل شد.
كشف اسكلت انسان در 100متر ابتدايي غار حكايت از سكونت انسان‌هاي نخستين در غار دارد. امروزه اين غار مورد بهره‌برداري توريستي قرار گرفته و حدود 2 كيلومتر مسير مستقيم براي بازديد عموم و حدود 4 كيلومتر براي ورزشكاران و صخره‌نوردان قابل دسترسي است. براي ورود به غار به ازاي هر نفر بايد 5000 تومان بپردازيد. هر يك ساعت يك‌بار راهنمايان محلي همراه گردشگران غار را بازديد و توضيحات لازم را مي‌دهند. به دليل شباهت اشياي پيرامون ما دردنياي بيرون به قسمت‌هايي از غار نام هايي همچون ميدان شير خوابيده، ميدان چهل ستون، ميدان بيستون، تالار عروس، شتر با جهاز، اتاق عقد، تالار عقد و... اطلاق شده است. وجود قنديل‌هاي زيبا و شفاف آهكي و استالاكتيت‌ها و استالاگميت‌هاي گٌل كلمي و وجود ستون‌هاي آهكي عظيم در غار كه حاصل پيوستن استالاكتيت‌ها و استالاگميت‌هاي آهكي هستند از ويژگي‌هاي منحصر به‌فرد غار به شمار مي‌آيند.
كجا بمانيم
در محوطه اطراف غار تعدادي آلاچيق بنا شده است. در جوار آلاچيق‌ها آب آشاميدني به‌صورت لوله‌كشي فراهم است. اگر اهل پخت و پز در سفر باشيد مي‌توانيد از محل‌هايي كه بين آلاچيق‌ها براي كباب فراهم شده استفاده كنيد. سرويس بهداشتي، پاركينگ، بوفه، رستوران و محل بازي كودكان هم در دسترس است. درون آلاچيق‌ها مي‌توان چادر به پا كرد و شبي آرام با هوايي بدون آلودگي را سپري كرد.
مقصد بعدي سلطانيه است. مسير همان است كه آمده‌ايد. بايد به قيدار بازگرديد. پيشنهاد مي‌شود از مسير فرعي ديگري كه وجود دارد ديدن كنيد. در ابتداي مسير به‌سمت زرين‌رود كه قرار مي‌گيريد قبل از رسيدن به روستاي حصار سفلي تابلويي وجود دارد كه روي آن نوشته «خدابنده» كه سمت چپتان قرار دارد. بايد وارد آن جاده شويد. از روستاهاي قويي، قازقلو، بورون، كسيك مي‌گذريد تا به‌دوراهي برسيد. مسير شما سمت راست خواهد بود. 18كيلومتر بعد به‌حصار مي‌رسيد. 6كيلومتر بعد در قيدار خواهيد بود. مسير را اگر ادامه دهيد از قيدار خارج مي‌شويد.
حالا بايد به سمت سلطانيه برويد. سمت چپ شما جايگاه پمپ بنزين و گاز طبيعي است. عجله نكنيد و از مناظر اطراف جاده لذت ببريد. فقط41كيلومتر تا سطان آجري فاصله داريد.
علاوه بر مراكز اقامتي و مسافرخانه‌هايي كه در هر شهري وجود دارد، در شهر ابهر هتل يك ستاره‌يي هست كه جاي مناسبي براي ماندن است. در سلطانيه و قيدار و خدابنده امكان ماندن و محل اقامتي وجود ندارد اما در كتله خور سوئيت براي اقامت و كمپ براي ماندن مناسب است. شهر زنجان هم با هفت هتل كه 2، 3 و 4 ستاره هستند ميزبان مسافران است و مناسب براي ماندن و اقامت.
سلطان آجري، گنبد سلطانيه
اينجا شهري است كه حدود هفت قرن است كه سلطانيه را ميزبان است. سلطان محمد خدابنده سلطاني مغولي و تازه مسلمان شده اين برج را ساخت تا مرقد امام اول شيعيان سازد. دست تقدير اينجا را آرامگاه خودش كرد. 700سال از اين ماجرا مي‌گذرد و گنبد آجري سلطانيه استوار و قد برافراشته خودنمايي مي‌كند و توانست هفت سال قبل خود را در فهرست ميراث جهاني جاي دهد. سلطانيه از مهم‌ترين نمونه‌هاي معماري دوران ايلخاني است كه هم بر معماري ايران تاثير گذاشته و هم ردپايي از آن در ميان آثار جهاني از جمله معماري كليساي سانتاماريا دلفيوره (مريم مقدس) در فلورانس ايتاليا ديده مي‌شود. اين سازه بزرگ آجري 5/48متري، مجموعه آرامگاه الجايتو يا همان سلطان محمد خدابنده هشتمين ايلخان مغول است.
سلطانيه را همه به گنبدش مي‌شناسند. وروديه براي بازديد از طبقات گنبد براي هر نفر 2000تومان است. اگر پله‌هاي مدور آجري را بالا برويد در طبقه بالايي به اقتدار اين بنا پي خواهيد برد. همچنان كه نگاهتان به سقف است و تزيينات سقف و ارسي‌ها را از ديده مي‌گذرانيد، نيم نگاهي هم به اطراف بيندازيد. چلپي‌اوغلي كه بنايي است سنگي و به‌عنوان مهمانخانه مورد استفاده بوده و نيز مقبره ملاحسن كاشي را هم در دو گوشه شهر كه فاصله اندكي با گنبد دارند، مي‌توانيد از بالا ببينيد.
ملاحسن كاشي
ملاحسن كاشي از شاعران معروف دربار سلطان محمد خدابنده بوده است. ساخت بقعه‌يي براي ملاحسن به‌دليل علاقه سلطان محمد خدابنده به او بوده است. گنبد بنا از نوع گنبدهاي سه‌پوش است.
براي رفتن به شهر زنجان از سلطانيه تا آزادراه كه حدود 7كيلومتر است را بايد بپيماييد. قبل از ورود به آزادراه سمت چپ جايگاه سوخت گاز طبيعي قرار دارد. وارد آزادراه زنجان كه شديد 36كيلومتر بعد به‌زنجان مي‌رسيد.
شهر زنجان و ديدني‌هايش
اگر با تور به‌زنجان برويد بازار، عمارت ذوالفقاري كه جاي مردان نمكي است و رختشويخانه از جاهايي است كه حتما بازديد خواهيد كرد. اما با سفر شخصي اين امكان برايتان فراهم مي‌شود كه از جاذبه‌هاي بين راه هم ديدن كنيد. علاوه بر آن، غذاهاي محلي زنجان را كه متاسفانه همچون اغلب شهرهاي ما در رستوران‌ها نمي‌توانيد يا به‌سختي مي‌توانيد بيابيدش، در روستاها و شهرهاي كوچك بين راه امكان تجربه‌اش را خواهيد يافت. غذاهاي محلي مانند آش گندم، خورش شش‌انداز، دوغزاماج، ياغ چوربا را اگر در هر جاي زنجان يافتيد براي يك‌بار هم شده تجربه كنيد. اگر اهل خريد سوغاتي باشيد هم مي‌توانيد انگور، شيريني محلي، چاقو، چاروق و گيوه را به‌عنوان ره‌آورد سفر خريداري كنيد.
عمارت ذوالفقاري
در شهر زنجان اگر بخواهيد عمارت ذوالفقاري را ببينيد كه در بسته پيشنهادي اين سفر كوتاه قرار دارد، سراغ سبزه ميدان را بايد بگيريد تا به بافت قديمي زنجان برسيد. خانه ذوالفقاري زنجان به‌صورت موزه قابل بازديد است. از سال 86 به‌بعد محل استقرار مرداني است كه حدود 2300سال قدمت دارند. اينان را مردان نمكي مي‌گويند. اين مردان را از معدن نمك چهرآباد بيرون آورده‌اند.
رختشويخانه
اين رختشويخانه در قلب بافت قديمي زنجان در محله‌يي به نام باباجمال چوقوري جاي دارد. مي‌گويند رييس وقت بلديه (شهرداري) زنجان نزديك به 100سال پيش باني ايجاد اين بنا شده تا زنان شهر در امنيت و دور از سرماي زمستان شست‌وشو را انجام دهند. فراموش نكنيد به‌سخنان راهنماي موزه درباره سه قسمت اصلي بنا و تامين آب، نحوه آبكشي و نظافت توجه ويژه داشته باشيد. زنان و نحوه شست‌وشو را هم‌اكنون با نمادهايي بازسازي كرده‌اند تا همه‌چيز براي گردشگران ملموس باشد. در اين بنا فردي به نام حيدري مشغول دوخت و دوز پاي‌افزاري است به‌عنوان چاروق. بزرگ‌ترين چاروق دنيا را هم در يكي از اتاقك‌هاي رختشويخانه مي‌توانيد ببينيد.
دو كيلومتر بازار
به‌طور حتم بازار زنجان براي كساني كه اهل خريدند و مي‌خواهند يادگاري از سفر به‌همراه بياورند لذتي ويژه به‌همراه خواهد داشت. بازاري كه به اين زودي‌ها تهش درنمي‌آيد چون طولاني‌ترين راسته بازار ايران به‌طول 2كيلومتر را قدم مي‌زنيد. اين بازار در زمان آقامحمدخان قاجار كليد خورد و در زمان فتحعلي‌شاه افتتاح شد! همه جور كسب وكاري در بازار يافت مي‌شود و مي‌توانيد خريد كنيد فقط يادتان باشد كه روزهاي جمعه بازار تعطيل است.
كاروانسراي سنگي
تنها بازمانده كاروانسراهاي زنجان همين كاروانسراي سنگي است. براي سرك كشيدن به اين كاروانسرا بايد سراغ راه‌آهن زنجان را بگيريد. يك وعده غذايي، ناهار يا شام را مي‌توانيد در اينجا ميل كنيد چون اين كاروانسرا به‌رستوراني سنگي بدل شده است.
