کنجاله سویا یکی از مهم ترین منابع تغذیه طیور و دام و منبع اصلی تامین پروتئین مورد نیاز طیور و در نتیجه از مهم ترین نهادهای تولید گوشت در ایران و بسیاری از کشورهای جهان است. این محصول که از دانه سویا استحصال می شود، در کنار ذرت بخش عمده خوراک طیور را در کشور تشکیل می دهد. اهمیت کنجاله سویا در بازار محصولات کشاورزی ایران به حدی است که در تابستان سال 91 اختلال چند روز در ورود و توزیع این کالا در کشور منجر به وقوع اتفاقات مهمی شد. در عین حال با وجود اهمیت بسیار زیاد کنجاله سویا در تامین خوراک طیور و دام کشور، وابستگی نزدیک به 100 درصدی ایران به واردات کنجاله و دانه سویا نقطه ضعف بزرگی در این زمینه به شمار می رود.

وابستگی روزافزون صنعت دام و بویژه طیور کشور به کنجاله سویا و ذرت، منجر شده است تا هرگونه نوسان قیمت این محصولات از نگاه فعالان بازار آن به دقت و حساسیت پی گیری شود. این نوسانات در برخی مقاطع، دغدغه ها ونگرانی های جدی در خصوص وضعیت تامین کنجاله سویا و قیمت های آتی آن بوجود آورده است. در این میان بورس کالای ایران با استفاده از ابزار قراردادهای آتی نقش زیادی در رفع دغدغه و نگرانی فعالان بازار محصولات استراتژیک کشاورزی از جمله کنجاله سویا می تواند داشته باشد. ویژگی مهم قراردادهای آتی در پوشش ریسک قیمت کالاها می تواند یکی از دغدغه های مهم فعالان بازار کنجاله سویا اعم عرضه کنندگان و متقاضیان را تا حد زیادی مرتفع نماید.

از همین رو بورس کالای ایران با هدف پوشش ریسک قیمت معاملات کنجاله سویا در ایران و به تبع آن دادن امکان برنامه ریزی و مدیریت بلندمدت عرضه و تقاضا به فعالان این بازار و هچنین دولت و نیز توسعه معاملات ابزارهای مشتقه که یکی از ستون های اصلی توسعه بازار سرمایه کشور به شمار می رود، بررسی راه اندازی قراردادهای آتی کنجاله سویا را در دستور کار قرار داده است.

برای بررسی امکان راه اندازی قرارداد آتی بر روی دارایی پایه کنجاله سویا باید به ملزومات راه اندازی یک قرارداد آتی موفق پرداخته شود. راه اندازی قرارداد آتی بر روی دارایی های پایه جدید در بازارهای مالی دنیا همواره فرآیندی پیچیده و پر هزینه بوده است. لذا بورس ها و نهادهای مالی فعال در زمینه راه اندازی قراردادهای آتی جدید نسبت به موفقیت قراردادهای جدیدی که به بازار ارائه می کنند حساسیت بالایی دارند. از این رو سعی می شود با در نظر گرفتن  عوامل و دلایل موفقیت و یا عدم موفقیت یک قرارداد آتی جدید قبل از راه اندازی آن، ملزومات مورد نیاز برای راه اندازی یک قرارداد را در مورد آن بررسی شود.

عوامل موفقیت قراردادهای آتی به دو دسته "ویژگی‏های دارائی پایه و وضعیت بازار آن دارایی" و "عوامل مؤثر در طراحي قرارداد" قابل تقسیم بندی است

امکان استاندارد سازی دارایی پایه وتحویل آن، بازارنقدی قوی برای دارایی پایه، فعالان احتمالی زیاد در بازار معاملات یک قرارداد، و امکان پوشش ریسک کارا با استفاده از قرارداد آتی برای طیف گسترده سرمایه گذاران را می توان در دسته اول جای داد و توجه کافی به اندازه وحجم قرارداد، کاهش ریسک مبنا در قرارداد و تئوری اعداد رند را در دسته دوم قرار داد.

از میان این دو دسته از عوامل، "ویژگی‏های دارائی پایه و وضعیت بازار آن دارایی" در مرحله شناسایی دارایی مناسب برای انتشار قرارداد آتی بر روی آن از اهمیت بالایی برخوردار است. زیرا انتخاب دارایی مناسب که دارای ویژگی های مورد نیاز مذکور باشد تضمین کننده احتمال بالای موفقیت یک قرارداد آتی است.

در گزارش حاضر پس از معرفی کنجاله سویا به عنوان کالای مورد بررسی، در بخش 3 استانداردهای معاملاتی این محصول در جهان و ایران را مورد بررسی قرار می دهیم و قابلیت استانداردسازی آن را ارزیابی می نماییم. در بخشهای 4 و 5 با تشریح وضعیت توليد، مصرف و واردات کنجاله سویا و بازارهای معاملاتی و فعالان این محصول، قوت بازار نقدی آن را مورد ارزیابی قرار خواهیم داد. و پس از تحلیل عوامل موثر بر قیمت کنجاله سویا در بخش 6، فعالان احتمالی بازار کنجاله سویا قراردادهای آتی در بورس کالای ایران و امکان پوشش ریسک کارا با استفاده از قرارداد آتی برای طیف گسترده ی سرمایه گذاران در بخش های 7 و 8 مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

2.    معرفی کنجاله سویا

سویا از خانواده دانه های روغنی است و تقریبا 55 درصد تولید کل دانه های روغنی را به خود اختصاص داده است. این محصول در حال حاضر مهم ترین دانه روغنی است که در سراسر جهان تولید می شود. کنجاله سویا نیز همانطور که از نام آن مشخص است از این دانه روغنی استحصال می شود.

1-2. تاریخچه

سابقه تولید سویا در جهان به 5 هزار سال قبل در کشور چین باز می گردد. سپس در سال 1804 ملوانان آمریکایی، سویا را به عنوان یک خوراک ارزان قیمت برای گوسفندان از چین به آمریکا بردند. این محصول برای نخستین بار در سال 1829 در آمریکا تولید و در مصارف مختلفی از جمله تولید سس سویا، جایگزینی ارزان قیمت برای قهوه سربازان در خلال جنگ های داخلی، کود کشاورزی سازگار با محیط زیست و خوراک دام مورد استفاده قرار گرفت. آمریکایی چند دهه بعد به خواص فراوان سویا به عنوان منبع سرشار از پروتئین و روغن پی بردند.

در سال 1918 تولید روغن از سویا آغاز شد اما رویداد مهمی که استفاده از سویا را به شدت افزایش داد جنگ جهانی دوم بود. در این جنگ تولید روغن از سایر منابع کاهش یافت در نتیجه چاره ای نبود جز اینکه طرفین، برای تولید روغن خوراکی به سویا متوسل شوند. از سوی دیگر افزایش تقاضا برای گوشت و محصولات گوشتی در خلال جنگ، عامل دیگری برای رشد مصرف منابع پروتئینی جایگزین در غذای انسان و خوراک دام بود.

عوامل دیگری نیز در توسعه استفاده از سویا دخیل بود. ابداع روش های فناورانه جدید مبتنی بر افزایش کیفیت روغن سویا برای مصارف انسانی و نیز توسعه فرایندهای استحصال برای استخراج کاراتر روغن و تولید کنجاله با کیفیت تر که پروتئین کمتری از دست داده باشد، از جمله این عوامل بود. در درهه 1970 و 1980 در آمریکا از سویا به طلایی که رشد می کند^[1] تعبیر می شد.

2-2. تعریف کالا

کنجاله سویا از فرآیند استحصال روغن از دانه سویا، بدست می آید. سویا گیاهی است که به خاطر دانه خوراکی آن کشت می شود. سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد^[2] سویا را در ردیف دانه های روغنی طیقه بندی کرده است. سویا به لحاظ میزان رشد و شکل ظاهری آن از تنوع زیادی برخوردار است. ارتفاع انواع گیاه سویا از 20 سانتیمتر تا 2 متر مشاهده شده است. خوشه های سویا، ساقه و برگ های این گیاه توسط رشته های قهوه ای یا خاکستری پوشیده شده است. میوه این گیاه بسته پشیمنی است که در خوشه های 3 تا 5 تایی در کنار هم قرار می گیرد. هر بسته معمولا از 2 تا 4 دانه 5 تا 11 میلیمتری تشکیل می شود. سویا در اندازه ها و رنگ های مختلفی از جمله مشکی، قهوه ای، آبی، زرد و سبز کشت می شود. علامتی که بر روی پوسته دانه سویا دیده می شود پیوندگاه گیاه است. در یک گوشه این پیوندگاه شکاف بسیار ریزی دیده می شود که امکان جذب آب را برای دانه فراهم می سازد.

دانه سویا به خاط کیفیت بالای روغن و پروتئین آن از ارزش بالایی برخوردار است. کنجاله سویا در کارخانه های مدرن از دانه سویا استحصال می شود و منبعی سرشار از پروتئین و انرژی است. در این کارخانه ها کنجاله به دو روش از سویا بدست می آید که عبارتند از: روش استحصال حلّال^[3] و روش فشار مکانیکی^[4]. روش استحصال حلّال با استفاده از گاز هگزان هم اکنون متداول ترین روش برای استخراج روغن سویا و در نتیجه تولید کنجاله سویاست. در این کارخانه ها حداکثر کنترل و دقت صورت می گیرد تا کیفیت محصول به دست آمده به لحاظ ترکیب محتویات و مشخصات فیزیکی در بالاترین میزان خود باشد. پروتئین با کیفیت موجود در کنجاله سویا، خوراک مورد نیاز برای تولید محصولات با کیفیت دام و طیور را تامین می کند. کنجاله سویا منبع نسبتا سرشاری از فسفر است که برای رشد و تقویت استخوان بندی دام و طیور ضروری است. در سطح دنیا، کنجاله سویا 69 درصد منابع پروتئینی مورد نیاز دام و طیور را تامین می کند و پس از آن کانولا (13 درصد)، کنجاله پنبه دانه (6 درصد)، کنجاله آفتابگردان (5 درصد) قرار دارند. با این حال در آمریکا این نسبت به 92 درصد می رسد. به طور متوسط 48 درصد کنجاله سویا در جهان به مصرف خوراک مرغ، 26 درصد به خوراک پرندگان، 21 درصد به مصرف خوراک دام و 3 درصد هم به عنوان خوراک ماهی مصرف می شود.

3-2. نام کالا

نام فارسی: کنجاله سویا

نام لاتین: Soybean, Soya bean

نام علمی:  Glycine max

4-2. انواع کنجاله سویا

کنجاله سویای مورد استفاده در خوراک دام و طیور در یک تقسیم بندی کلی به دو نوع معمولی^[5] با 43 تا 44 درصد پروتئین و کنجاله سویای پوست کنده^[6] با 47 تا 49 درصد پروتئین  تقسیم بندی می شود. امروزه در کارخانه های مدرن استحصال سویا، سویای با 35 درصد پروتئین و 18 درصد روغن، به روش solvent extraction، تحت عملیات استخراج قرار گرفته و تقریبا تمام روغن آن استحصال می شود. سویایی که روغن آن استخراج شده است اکنون حاوی پروتئین، کربوهیدرات ها، مواد معدنی و ویتامین هاست. در این مرحله پوست دانه سویا که قبلا جدا شده بود، مجددا با کنجاله سویا مخلوط می شود تا میزان پروتئین آن به سطح استاندارد 44 درصد برسد.

 

3.    استانداردهای کالا

کنجاله سویا یا هر کالای دیگر برای آنکه قابلیت معامله در بورس کالا چه در بخش فیزیکی و چه در بخش قراردادهای مشتقه را داشته باشد، حتما باید واجد استانداردهای لازم و معیارهایی که بورس تعیین می کند، باشد. برای همین منظور به بررسی استانداردهای کنجاله سویا در ایران و آمریکا می پردازیم:

1-3. استاندارد کنجاله سویا در ایران

ایران نه در تولید سویا و نه در کنجاله آن جزو کشورهای مطرح و تاثیرگذار به شمار نمی رود. با این حال روند رو به رشد مصرف این محصول در سال های اخیر، رفته رفته ایران را به یکی از بزرگ ترین مصرف کنندگان این محصول کشاورزی – صنعتی تبدیل کرده است. بر این اساس، مطابق تعریف سازمان ملی استاندارد، کنجاله سویای استاندارد باید واجد مشخصات موجود در جدول 1 باشد

جدول 1: مشخصات کنجاله سویای استاندارد، طبق تعریف سازمان ملی استاندارد

منبع :سازمان ملی استاندارد

2-3. استاندارد کنجاله سویا در آمریکا

کنجاله سویا در برزیل و آرژانتین به صورت پلت و در آمریکا به صورت ذرات نرم صادر می شود. از آنجا که آمریکا به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده سویا در جهان، حدود 34 درصد کل تولید این محصول را در اختیار دارد، بررسی استاندارد سویا و کنجاله آن در این کشور می تواند تصویر مناسبی از استاندارد این محصول ارائه دهد. در آمریکا انجمن ملی استحصال روغن^[7] اقدام به تدوین استانداردهای کیفی سویا و محصولات آن می کند. این استانداردها هم در داخل آمریکا و هم در محموله های صادراتی کنجاله سویا مورد استفاده قرار می گیرد:

 

جدول 2: استاندارد کنجاله سویا در آمریکا

منبع: NOPA

3-3. امکان استانداردسازي دارایي پایه و تحویل آن

برای راه اندازی قرارداد آتی هرچه قدر امکان استانداردسازي محصول بيشتر باشد و بهتر بتوان دارایي را به واحدهاي مشابه و استاندارد تقسيم کرد امکان موفقیت آن قرارداد بیشتر است زیرا ویژگی اصلی و مزیت قراردادهای آتی نسبت به پیمان‏های آتی^[8]  همین استاندارد بودن است. با استاندارد شدن امکان تحويل فوري فيزيکي کالا افزايش مي‌يابد و نيز سرمايه گذاراني که قصد تحويل فيزيکي ندارند راحت تر اين قراردادها را خریداری می کنند، چرا که محتواي قرارداد قابل فهم­تر براي همه سرمايه گذاران است و نیز قیمت گذاری این قرارداد‏ها در بازار به راحتی و به صورت یکسان برای تمام قرارداد‏ها صورت می‌گیرد.

از نظر تعریف یک استاندارد برای محصول با توجه به تعریف و مشخصاتی که سازمان استاندارد از کنجاله سویا ارائه کرده است، به نظر می رسد معیار مناسبی در اختیار است. با این حال با توجه به تجربه بورس های دیگر در قرارداد آتی دو مکانیسم برای استاندارد سازی دارایی پایه وجود دارد.

در روش اول یک استاندارد و درجه خاص کنجاله سویا به طور مثال کنجاله سویا وارداتی از کشور آرژانتین یا محصولی که بیشترین سهم مصرف را در بازار ایران به خود اختصاص داده است، به عنوان دارایی پایه اصلی که قیمت آتی بر اساس آن کشف می شود تعیین خواهد شد ولی برای تحویل استانداردهای دیگر با کیفیت بهتر یا ضعیف تر از استاندارد اصلی محاسبه صرف و کسر در هنگام تحویل نیز درنظر گرفته شده است.

در روش دوم استاندارد مشخصی با پارامترهای معین مانند آنچه توسط سازمان ملی استاندارد ارائه شده است برای دارایی پایه تعریف شده که کشف قیمت بر مبنای آن است و به ازای تغییر در پارامترهای این استاندارد در هنگام تحویل  کسر یا صرف در نظر گرفته می شود. با توجه به تنوع کنجاله سویا در بازار ایران به نظر می رسد که روش دوم کارایی بهتری خواهد داشت. اکثر بورس های معاملات کنجاله سویا نیز از همین روش استفاده می کنند.

4.    تولید و مصرف کنجاله سویا در ایران و جهان

کنجاله سویا یکی از پرطرفدارترین مواد مورد استفاده در خوراک دام است بطوریکه هم اکنون نزدیک به 70 درصد پروتئین مورد نیاز برای تامین خوراک دام و طیور از محل تولید همین محصول تامین می شود. لذا تولید این محصول که از استحصال دانه سویا بدست می آید از اهمیت بسیاری بالایی برخوردار است. در حال حاضر آمریکا شمالی و آمریکای لاتین مراکز اصلی تولید سویا و کنجاله آن در جهان هستند.

1-4. تولید کنجاله سویا در جهان

سویا در گروه دانه های روغنی قرار دارد که از آن روغن و کنجاله سویا استحصال می شود. در سال 2011 در سراسر جهان 438 میلیون تن دانه های روغنی تولید شده است که بیشترین سهم در میان دانه های روغنی را سویا با اختلافی بسیار زیاد نسبت به سایر محصولات به خود اختصاص داده است. با توجه به تولید 237 میلیون تنی سویا در سال 2011 بیش از 54 درصد کل تولید دانه های روغنی در این سال سویا اختصاص داشته است که همین نسبت با اندکی تغییر در سال های قبل از آن نیز رعایت شده است.

در میان تولیدکنندگان بزرگ دانه های روغنی آمریکا با تولید 91 میلیون تن انواع این محصولات در سال 2011رتبه نخست را به خود اختصاص داده است و پس از آن کشورهای برزیل، چین و آمریکا قرار دارند. در میان تولیدکنندگان بزرگ دانه های روغنی سه کشور آمریکا، برزیل و آرژانتین از قاره آمریکا و 2 کشور چین و هند از آسیا هستند که توزیع جغرافیایی تولید دانه های روغنی را به خوبی نشان می دهد.

 

جدول 3: تولیدکنندگان بزرگ دانه های روغنی در جهان (میلیون تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

جدول 4: سهم سویا در تولید دانه های روغنی در جهان (میلیون تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

در تولید سویا نیز آمریکا با تولید بیش از 83 میلیون تن از این محصول در سال 2011 هنوز بزرگ ترین تولیدکننده آن به شمار می رود. در این سال مجموعا در سراسر جهان 237 میلیون تن سویا تولید شد که به این ترتیب سهم آمریکا از تولید جهانی سویا در این سال به 35 درصد می رسد. با این حال پیش بینی می شود طی سال های آینده، برزیل گوی سبقت را در تولید سویا از آمریکا برباید. این کشور در سال 2012 تا ماه سپتامبر 81 میلیون تن سویا تولید کرده است. این در حالی است که تولید آمریکا طی همین مدت 73 میلیون تن می رسد. در تولید سویا پس از 3 کشور آمریکا، برزیل و آرژانتین کشور چین با اختلافی فاحش در رده چهارم قرار دارد و با تولید 13 میلیون و 500 هزار تنی تقریبا یک سوم آرژانتین سویا تولید می کند.

جدول 5: تولیدکنندگان بزرگ سویا در جهان (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

در تولید کنجاله سویا شرایط تا حد زیادی متفاوت است. همانطور که در جدول شماره ... مشاهده می شود، چین در سال 2011 در حالی با تولید بیش از 47 میلیون تن کنجاله سویا بزرگ ترین تولیدکننده این محصول فرآوری شده کشاورزی  است که تولید سویای این کشور در همین سال فقط 13 میلیون و 500 هزار تن بوده است و این آمار حاکی از حجم بالای واردات سویا توسط کشور چین با هدف تولید روغن و کنجاله سویاست. پس از چین، کشور آمریکا با تولید 37 میلیون تن قرار دارد. برزیل که بتدریج می رود تا جایگاه خود را به عنوان بزرگ ترین کننده دانه سویا در جهان مطرح کند، در تولید کنجاله سویا جایگاهی بهتر از سوم پیدا نکرده است و آرژانتین که در تولید سویا در سال 2011 بیش از 25 میلیون تن از برزیل عقب تر بود در تولید محصول آن یعنی کنجاله سویا تقریبا برابر با برزیل عمل کرده است.

 

 

جدول 6: تولیدکنندگان بزرگ کنجاله سویا در جهان (هزار تن)

 

2-4. تجارت جهانی سویا و کنجاله

با توجه به تولید 13 میلیون تنی سویا در چین، این کشور برای آن که بتواند 47 میلیون تن کجاله سویا تولید کند در سال 2011 حدود 58 میلیون تن سویا وارد کرده است و با این میزان واردات با اختلاف بسیار زیاد به عنوان بزرگ ترین واردکننده این محصول در جهان شناخته می شود. روند سال های گذشته نیز نشان می دهد، چین همواره بزرگ ترین وارکننده سویا در جهان بوده است. پس از این کشور مجموعه اتحادیه اروپا با 27 عضو قرار دارد که با واردات 11 میلیون تن سویا در سال 2011 عنوان دومین واردکننده را به خود اختصاص داده است.

 

جدول 7: واردکنندگان بزرگ سویا در جهان (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

نگاهی به لیست صادرکنندگان بزرگ سویا در جهان نشان می دهد بجز چین خود بزرگ ترین واردکننده سویاست و تقریبا تمام تولیدکنندگان بزرگ این محصول جزو صادرکنندگان عمده آن به شمار می روند. اما در این میان حجم و میزان صادرات کشورهای بزرگ صادرکننده بیانگر آن است که برخی از آنها مانند برزیل و آمریکا با آمار 35 و 37 میلیون تنی، صادرات سویای خام و برخی نیز مانند آرژانتین صادرات کنجاله سویا را در دستور کار قرار داده اند چرا که با وجود تولید 28 میلیون تنی و مصرف اندک این محصول در داخل کشور صادرات سویای خام آرژانتین در سال 2011 کمتر از 8 میلیون تن بوده است.

این واقعیت در آمار صادرات کنجاله سویا به وضوح قابل مشاهده است. کشور آرژانتین با صادرات نزدیک به 27 میلیون تن کنجاله سویا بزرگ ترین صادرکننده این محصول فرآوری شده است. پس از آن کشور برزیل با 14 میلیون و 500 هزار تن قرار دارد و و آمریکا نیز فقط 6/8 میلیون تن کنجاله سویا به بازارهای جهانی صادر کرده است. مطابق این آمار، آرژانتین در سال 2011 به تنهایی بیش از 45 درصد صادرات 59 میلیون تنی کنجاله سویا را در اختیار داشته است و سهم برزیل نیز در این میان به 24 درصد می رسد.

 

 

جدول 8: صادرکنندگان بزرگ سویا در جهان (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

 

 

 

جدول 9: صادرکنندگان بزرگ کنجاله سویا در جهان (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

در حوزه واردات کنجاله سویا، این اتحادیه اروپاست که عنوان بزرگ ترین واردکننده را به خود اختصاص داده است. مجموعه 27 کشور عضو این اتحادیه با توجه به فقط تولید سویا، بزرگترین واردکننده کنجاله و همانطور که در بخش های قبل گفته شد، دومین واردکننده سویا در جهان است. این اتحادیه در سال 2011 با واردات بیش از 21 میلیون تن کنجاله سویا، 37 درصد کل واردات کنجاله سویا را به خود اختصاص داده است. پس از اتحادیه اروپا، اندونزی با اختلاف زیاد و با واردات 3 میلیون تن در رده دوم قرار دارد. در لیست وزارت کشاورزی آمریکا از واردکنندگان بزرگ کنجاله نام ایران نیز دیده می شود. مطابق این لیست ایران با واردات یک میلیون و 650 هزار تن کنجاله سویا در سال 2011 در رده هشتم بزرگ ترین واردکنندگان ذرت در جهان قرار داشته است.

 

 

جدول 10: واردکنندگان بزرگ کنجاله سویا در جهان (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service

 

3-4. تولید و مصرف کنجاله سویا در ایران

تولید سویا و کنجاله آن در ایران به اوایل دهه 1350 باز می گردد. اما هم تولید و هم مصرف سویا و کنجاله سویا آن تا اوایل دهه 1370 تقریبا در سطحی نازل قرار داشت.

1-3-4. تولید و مصرف سویا در ایران

از آنجا که کنجاله سویا محصول فرآوری شده از دانه روغنی سویا است، نگاهی به وضعیت تولید و مصرف سویا در ایران طی سال های گذشته، منجر به شناخت دقیق تری از شرایط تولید و مصرف کنجاله سویا در کشور خواهد شد.

 

 

جدول 11: رون تولید دانه سویا در ایران (هزار تن)

 

جدول 12: روند مصرف دانه سویا در ایران (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture

 

جدول 13: روند واردات دانه سویا در ایران (هزار تن)

منبع : US Department of Agriculture

 

آمار فوق نشان می دهد با وجود افزایش مصرف سویا در ایران تا 1087 هزار تن در سال 2010 میزان تولید این محصول کشاورزی در بهترین وضعیت از 210 هزار تنی که در سال 2005 به ثبت رسید، فراتر نرفته است در نتیجه ایران برای تامین تقاضای این محصول کشاورزی به شدت نیازمند واردات است. همین امر منجر شده است تا واردات سویا در ایران به ارقامی بیش از یک میلیون تن در سال برسد که البته محصول وارد شده به کشور در کنار تولید نچیز داخلی جهت فرآوری و تولید کنجاله و روغن سویا مورد استفاده قرار می گیرد.

2-3-4. تولید و مصرف کنجاله سویا در ایران

کنجاله سویا طی 10 سال اخیر در ارانبه یکی از پرطرفدارترین محصولات کشاورزی مورد استفاده در خوراک دام و طیور تبدیل شده است و تولید این محصول در کشور عموما محل سویای وارداتی صورت می گیرد. با این حال حجم تولید کنجاله سویا که در بیشترین رقم به 998 هزار تن در سال 2005 رسیده است در مقابل میزان مصرف آن در کشور جوابگو نبوده و به همین دلیل هر ساله حجم قابل توجهی از واردات کالاهای اساسی به کنجاله سویا اختصاص می یابد.

 

 

 

 

جدول 14: روند تولید کنجاله سویا در ایران

منبع : US Department of Agriculture

همانطور که در جدول شماره .... مشاهده می شود، میزان مصرف کنجاله سویا در ایران از حدود 100 تن در سال 1975 به 2550 تن در سال 2010 افزایش یافته است که بیانگر نقش غیرقابل انکار آن در تولید محصولات طیور کشور می باشد.

 

جدول 15: روند مصرف کنجاله سویا در ایران

منبع : US Department of Agriculture

کنجاله سویا در سال های اخیر به یکی از مهم ترین اقلام وارداتی کشور تبدیل شده است. مطابق آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران، کنجاله سویا در سال 1390 به لحاظ ارزش پس از فولاد، برنج، ذرت، محصولات فولادی، قطعات خودرو و دارو مهم ترین کالای وارداتی به کشور بوده که 756 میلیون دلار ارزبری داشته است.

نکته قابل توجه در خصوص کنجاله سویا آن است که ایران هم در کنجاله سویای وارداتی و هم در کنجاله سویای تولید داخل به وابستیگ شدیدی به واردات دارد چراکه کنجاله سویای تولید داخل از محل واردات دانه سویا تهیه شده و محصول سویای داخلی سهم بسیار اندی در تولید کنجاله سویای کشور دارد.

 

 

جدول 16: روند واردات کنجاله سویا در ایران

منبع : US Department of Agriculture

 

5.    بازارهای معاملاتی کنجاله سویا در جهان و ایران

1-5. معاملات جهانی کنجاله سویا

سویا و کنجاله سویا هر دو از کالاهای مهم بورسی در دنیا به شمار می روند و این دو محصول از دارایی های پایه قراردادهای آتی و اختیار معامله در بسیاری از بورس های بزرگ دنیا هستند. بر این اساس قیمت سویا و کنجاله آن نیز عموما بر اساس معاملات انجام گرفته در بورس ها کشف و از سوی مراکز مهم اعلام می شود.

با این حال علاوه بر بورس ها، کنجاله سویا در بازارهای نقدی و خارج از بورس نیز مورد معامله قرار می گیرد که البته مبنای تعیین قیمت آن در بازارهای خارج از بورس، قیمت هایی است که در بورس هایی همچون بورس شیکاگو کشف شده است.

از میان بورس های بزرگ دنیا، بورس های شیکاگو، دالیان چین، بورس غلات توکیو^[9]، بورس بین قاره ای (ICE)^[10]، ای سی ای^[11] هند،  امکان معاملات آتی کنجاله سویا را فراهم کرده اند و معاملات قراردادهای آتی سویا با مشخصاتی که توسط هر کدام از بورس ها تعریف شده است، روزانه توسط فعالان بازار و معامله گران انجام می شود.

1-1-5. هیات تجاری شیکاگو^[12]

هیات تجاری شیکاگو بزرگ ترین مرکز مبادلات قراردادهای آتی کشاورزی در جهان است. هم اکنون محصولات بسیار متنوعی از گروه غلات و دانه های روغنی در بورس شیکاگو به صورت آتی و اختیار مورد معامله قرار می گیرد. این محصولات عبارتند از : ذرت، گندم، سویا، کنجاله سویا، روغن سویا، برنج و جو که هم به صورت الکترونیکی و هم به صورت حراج حضور توسط معامله گران دادوستد می شوند. در این بورس برای جلب سرمایه گذاران با منابع مالی کمتر قراردادهای آتی با ابعاد کوچک تر نیز بر روی دارایی های پایه ای مانند ذرت، سویا و گندم طراحی و تعریف شده است.

قراردادهای آتی غلات و دانه های روغنی در این بورس به شکل تحویل فیزیکی تعریف شده اند. نگاهی به روند معاملات قراردادهای مشتق غلات و دانه های روغنی از رشد چشمگیر این معاملات طی سال های اخیر حکایت دارد به طوری که معاملات این قراردادها از 65 میلیون قرارداد در سال 2002 به بیش از 240 میلیون قرارداد در سال 2011 افزایش یافته است. همچنین از مجموع معاملات قراردادهای آتی و اختیار غلات و دانه های روغنی بورس شیکاگو در سال 2011  نزدیک به 17 میلیون قرارداد به معاملات آتی کنجاله سویا اختصاص داشته است. این میزان معامله در سال گذشته میلادی، قراردادهای آتی کنجاله سویا بورس شیکاگو را در رده پانزدهم قراردادهای مشتق کشاورزی جهان قرار داده است.

با این حال اگرچه به لحاظ تعداد معاملات، این قرارداد در رتبه پانزدهم جای گرفته است اما باید توجه داشت که اندازه این قرارداد از اکثر قراردادهای مشابه خود بیشتر است. اندازه قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس شیکاگو در حالی 100 تن در نظر گرفته شده است که اندازه قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس کالای دالیان چین که رتبه ششم بیشترین حجم معاملات قراردادهای مشتق کشاورزی را در سال 2011 به خود اختصاص داده است، فقط 10 تن در نظر گرفته شده است. به این ترتیب به لحاظ مجموع وزن دارایی پایه در قراردادهای مورد معامله قرارگرفته، قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس شیکاگو جزو 5 قرارداد برتر محصولات کشاورزی جهان در سال 2011 قرار می گیرد.

 

نمودار 1: حجم معاملات سالانه قراردادهای آتی و اختیار غلات و دانه های روغنی در بورس شیکاگو

منبع : Chicago Mercantile Exchange

 

بورس شیکاگو علاوه بر قراردادهای آتی کنجاله سویا، قراردادهای اختیار معامله را نیز مورد معامله قرار می دهد. از خانواده سویا، روغن سویا نیز در بورس شیکاگو به صورت قراردادهای آتی و اختیار مورد معامله قرار می گیرد.

 

 

جدول 17: مشخصات قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس شیکاگو

منبع: Chicago Mercantile Exchange

 

نمودار 2: روند قیمت کنجاله سویا در بورس شیکاگو طی یک سال منتهی به 9 نوامبر 2012

منبع : Chicago Mercantile Exchange

 

نمودار 3: روند قیمت کنجاله سویا در بورس شیکاگو طی 3 سال منتهی به 9 نوامبر 2012

منبع : Chicago Mercantile Exchang

2-1-5. بورس کالای دالیان چین

بورس الای دالیان چین در سال 1993 راه اندازی شد و هم اکنون یکی از 4 بورس کالایی چین به شمار می رود. حجم معاملات این بورس در سال 2010 به بیش از 806 میلیون قرارداد رسید و متوسط معاملات روزانه آن 3 میلیون و 331 هزار قرارداد بوده است.

 

جدول 18: روند معاملات آتی در بورس کالای دالیان چین

منبع : http://www.dce.com.cn

قراردادهای آتی کنجاله سویا در بورس دالیان چین ششمین قرارداد آتی پرطرفدار کشاورزی دنیا در سال 2011 بوده است. در سال 2011 بیش از 50 میلیون قرارداد آتی برای کنجاله سویا در بورس کالای دالیان چین مورد معامله قرار گرفته است که این قرارداد را به لحاظ حجم در میان محصولات کشاورزی پس از قراردادهای آتی پنبه ژنگژو، شکر سفید ژنگژو، کائوچوی شانگهای، ذرت شیکاگو و روغن سویای دالیان در رده ششم قرار داده است. البته این در حالی است که حجم معاملات آتی کنجاله سویا در بورس دالیان در سال 2010 بیش از 124 میلیون قرارداد بود که 60 درصد بیشتر از سال 2011 بوده است.

 

 

جدول 19: مشخصات قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس کالای دالیان چین

منبع : http://www.dce.com.cn

مشخصات کالای قابل تحویل در قرارداد آتی کنجاله سویا بورس دالیان ( F/DCE D001-2006)

1-     در این استاندارد مواردی همچون کیفیت، مقررات بازرسی، برچسب گذاری، بسته بندی، حمل و نقل و همچنین ذخیره محصولی که قرار است تحویل شود، مد نظر قرار دارد.

2-     کنجاله سویای مورد نظر در قراردادهای آتی بورس کالای دالیان از نوع خوراک دام بوده و هیچ محدودیتی در مورد محل تولید آن وجود ندارد.

3-     ویژگی های فیزیکی کالا. مشخصات کالای موضوع قرارداد آتی کنجاله سویا می بایست به شرح زیر باشد: قطعات زرد رنگ یا قهوه های کمرنگ که به لحاظ شکل و شمایل نظم و مشابهت خاصی ندارند، به صورت پودر یا گرانوله، تخمیر شده یا کپک زده نباشد

4-     ناخالصی ها و مخلفات آن باید منطبق بر مقررات GB/T19541—2004 باشد.

5-     مشخصات کیفی کالای قابل تحویل به شرح جدول 20 می باشد.

جدول 20: مشخصات کیفی کالای قابل تحویل در بورس دالیان چین

منبع : http://www.dce.com.cn

3-1-5. بورس بین قاره ای^[14]

بورس بین قاره ای از جمله بورس های بزرگ دنیاست که پس از بورس شیکاگو، بیشترین حجم معاملات قراردادهای آتی را به خود اختصاص داده است. تشکیلات این بورس در انگلیس، آمریکا و کانادا تحت قوانین کشورهای یاد شده فعالیت می کند.

 بورس بین قاره ای، مرجع اصلی تعیین قیمت نفت برنت به عنوان یکی از شاخص های مهم قیمت نفت در جهان است و نیمی از قراردادهای آتی نفت خام و فرآورده های نفتی جهان در این بورس مورد معامله قرار می گیرد. برای آشنایی بیشتر با این بورس نگاهی به روند توسعه و گسترش فعالیت آن در سال های اخیر کمک بیشتری خواهد کرد.

سال 2005: بورس بین قاره ای در این سال، بورس بین المللی نفت را تبدیل به نخستین بورس تمام الکترونیکی معاملات آتی نفت کرده و آن را شعبه اروپای بورس بین قاره ای^[15] نامگذاری کرد. حجم معاملات روزانه این بورس در سال 2005 به حدود 434 هزار قرارداد رسیده است.

سال 2006: شعبه اروپای بورس بین قاره ای در این سال به موازات معاملات آتی نفت برنت، اقدام به راه اندازی قرارداد آتی تمام الکترونیک برای نفت وست تگزاس اینترمدییت کرد که با استقبال بسیار زیاد مشتریان مواجه شد.  حجم معاملات روزانه این بورس در سال 2006 به بیش از 961 هزار قرارداد رسید.

سال 2007: بورس بین قاره ای در این سال هیات تجاری نیویورک^[16] را که پس از آن شعبه آمریکای بورس بین قاره ای^[17] نام گرفت و نیز بورس کالای وینیپگ^[18] که پس از آن شعبه کانادای بورس بین قاره ای^[19] نام گرفت را تحت مالکیت خود در آورد. در این سال حجم معاملات در شعبه اروپای بورس بین قاره ای از 100 میلیون قرارداد عبور کرد. ضمن این که سهام این بورس نیز در سبد شاخص S&P 500 قرار گرفت. در این سال متوسط معاملات روزانه بورس بین قاره ای به یک میلیون و 156 هزار قرارداد بالغ گردید.

سال های 2008 و 2009: حجم متوسط معاملات روزانه بورس بین قاره ای در این سال ها به ترتیب به یک میلیون و 977 هزار و 2 میلیون و 70 هزار قرارداد رسید.

سال 2010: در این سال بورس بین قاره ای دهمین سالگرد تولد خود و نیز دهمین سال متوالی رشد حجم معاملات را جشن گرفت. بورس بین قاره ای در این سال بورس آب و هوا^[20] به عنوان بزرگ ترین بازار معاملات زیست محیطی جهان را خریداری کرد. در سال 2010 همچنین حجم معاملات قراردادهای آتی نت برنت به 100 میلیون قرارداد و درآمد بورس بین قاره ای نیز به یک میلیارد دلار رسید. متوسط روزانه معاملات نیز از 2 میلیون و 627 هزار قرارداد عبور کرد.

سال 2011: متوسط روزانه حجم معاملات بورس بین قاره ای دراین سال به 3 میلیون و 90 هزار قرارداد رسید.

اما قراردادهای آتی کنجاله سویا در این بورس سابقه چندانی ندارد. بورس بین قاره ای که تا سال 2012 در بخش محصولات کشاورزی کالاهایی همچون شکر، پنبه، قهوه، کاکائو، آب پرتقال و گندم را در لیست قراردادهای مشتق کالایی خود داشت از ماه مه 2012 به بعد نیز در شعبه آمریکای خود اقدام به راه اندازی قرارداد آتی بر روی 5 محصول جدید شامل ذرت، گندم، سویا، روغن سویا و البته کنجاله سویا کرده است.

 

 

جدول 21: مشخصات قرارداد آتی کنجاله سویا در بورس بین قاره ای

منبع : https://www.theice.com

 

4-1-5. بورس ای سی ایی هند^[21]

بورس کالا و مشتقات ای سی ایی هند یکی از بورس های کالایی فعال در کشور هند است که پیش از این به مدت 50 سال با نام بورس کالای احمدآباد فعالیت کرده است. معاملات در این بورس تماما الکترونیکی و به صورت آنلاین انجام می شود. هم اکنون محصولاتی همچون دانه خردل، دانه کرچک، دانه گوار، پنبه، شکر، سویا، روغن سویا و کنجاله سویا در این بورس مورد به صورت نقدی و آتی معامله قرار می گیرد.

 

جدول 22: مشخصات قرارداد کنجاله سویا در بورس ای سی ایی هند

منبع : www.aceindia.com

2-5. شرکت های فعال در تجارت بین المللی و مبادله کنجاله سویا

با توجه به تجارت گسترده محصولات کشاورزی میان کشورها و حتی قاره های مختلف، شرکت های معظمی در این زمینه شکل گرفته و بخش عمده معاملات این محصولات را در اختیار دارند که در این بخش اطلاعات مختصری درباره این شرکت ها ارائه می شود:

1-     شرکت کارگیل^[22]: این شرکت به عنوان یک غول بین المللی فعال در حوزه تولید و بازرگانی محصولات غذایی، کشاورزی، مالی و صنعتی در سال 1865 در آمریکا تاسیس شد و هم اکنون 140 هزار نفر در 65 کشور جهان در استخدام این شرکت هستند.

فعالیت شرکت کارگیل در حوزه محصولات کشاورزی عبارت است از خرید، فرآوری و توزیع انواع غلات از جمله ذرت، دانه های روغنی و سایر محصولات کشاورزی به تولیدکنندگان محصولات غذایی و خوراک دام. این شرکت در سایر حوزه ها از جمله انرژی، حمل و نقل، فلزات، خدمات صنعتی، خدمات غذایی و خدمات مالی از جمله مدیریت ریسک نیز خدمات گسترده ای را به مشتریان خود ارائه می دهد.

درآمد این شرکت در سال مالی 2012 بالغ بر 134 میلیارد دلار بود که 12 درصد بیشتر از درآمد سال مالی 2011 است. سود خالص شرکت نیز در این مدت به یک میلیارد و 175 میلیون دلار می رسد که 56 درصد کمتر از 2 میلیارد و 693 میلیون دلار سال مالی 2011 است.

2-     شرکت لوئیس دریفوس^[23]: این شرکت در سال 1851 با آغاز فعالیت در حوزه بازرگانی و معاملات انواع غلات در بازل سوئیس تاسیس شد و پس از آن حوزه فعالیت خود را به طیف گسترده ای از کالاها تعمیم داد. شرکت لوئیس دریفوس هم اکنون در زمینه معاملات انواع غلات، دانه های روغنی، برنج، شکر، اتانول، قهوه و پنبه در سطح بین المللی فعالیت می کند. معاملات انرژی، محصولات نفتی و پتروشیمی و زغال سنگ نیز از دیگر حوزه های فعالیت این شرکت به شمار می رود. در ایام پیک بیش از 34 هزار نفر در 55 کشور جهان در این شرکت اشتغل به کار دارند.

شرکت سوئیسی لوئیس دریفوس یکی از 3 بازیگر بزرگ معاملات ذرت و گندم در جهان، بزرگ ترین معامله گر پنبه در جهان و دومین معامله گر شکر در جهان به شمار می رود.

3-     شرکت بانج^[24]: این شرکت در سال 1818 با هدف معاملات محصولات کشاورزی تاسیس شد و هم اکنون 35 هزار نیروی این شرکت در 40 کشور جهان به دادوستد انواع غلات، دانه های روغنی، گندم، محصولات دامی و سایر کالاهای کشاورزی اشتغال دارند. حجم معاملات این شرکت در سال 2011 به 142 میلیون تن رسید که این معاملات یک درآمد خالص 942 میلیارد دلاری را نصیب شرکت کرد.

4-     شرکت نیدرا^[25]: در سال 1920 شرکت نیدرا در بندر رتردام هلند تاسیس شد و هم اکنون با 3 هزار و 800 نیرو در 20 کشور جهان فعالیت می کند. این شرکت در سال گذشته 33 میلیون تن انواع غلات، دانه های روغنی، روغن های گیاهی و سایر محصولات کشاورزی را مورد دادوستد قرار داده است.

5-     سایر شرکت ها: شرکت های بزرگ دیگری نیز در حوزه بازرگانی بین المللی محصولات کشاورزی فعالیت می کنند که از مهم ترین آنها می توان به شرکت نوبل^[26]، شرکت کره ای ماکوزا^[27]، شرکت ویلمار^[28] از اندونزی و شرکت آمریکایی کوناگرا^[29] اشاره کرد.

3-5. معاملات کنجاله سویا در ایران

1-3-5.  بازار سنتی توحيد

اصلی ترین مرکز معاملات کنجاله سویا در ایران بازار توحید واقع در میدان توحید تهران و خیابان های اطراف می باشد. در این بازار که از 25 سال پیش توسط برخی واردکنندگان، تجار، بازرگانان و فعالان صنعت طیور فعال شده است واردکنندگان و دلالان، کنجاله سویا را دست به دست نموده و در نهایت به مرغدار یا سایر متقاضیان می فروشند. روش معامله عمدتاً بدین صورت است که واسطه اول ، ذرت را از واردکننده اصلی بصورت نقدی خریداری نموده و آن را با یک سود معقول بصورت مدت دار در اختیار واسطه دوم قرار می دهد واسطه دوم نیز به نوبه خود با افزودن به قیمت ، کالا را به مرغدار یا دامدار می فروشد. نوع معامله در این بازار می تواند بصورت نقدی یا نسیه باشد. در برخی موارد نیز که واردکننده به منابع مالی نیازمند است کالا را بصورت سلف می فروشد.

1-1-3-5.  فعالان بازار

1)عرضه کنندگان :عرضه در این بازار توسط وارد‌کنندگان و تولید‌کنندگان داخلی انجام می‌گیرد و در موارد خاص، حواله‌های توزیع شده دولت جهت تنظیم بازار در این بازار خرید و فروش می‌شود.

2) تقاضا کنندگان :تقاضا در بازار تماما منحصر به بهره‌برداران صنایع دامپروری یا مرغداری و کشاورزان می‌باشد. در حال حاضر با توجه به مصوبه دولت مبنی بر ممنوعیت صادرات کالاهای مهم کشاورزی از جمله کنجاله سویا و ذرت، تقاضایی برای صادرات در این بازار دیده نمی شود.

3) واسطه ها: اصلی‌ترین نقش بازار در تمام بازار‌ها به دوش واسطه‌های بازار می‌باشد؛ چرا که در کنار انتفاع از فعالیت خود با ریسک‌های تجاری بسیار شدید مواجه هستند که هر موسسه تجاری حاضر به پذیرش این ریسک‌ها نبوده و از انجام آن ناتوان است.

4)نمایندگان فروش: اقدام به فروش ذرت عرضه کننده، برای دریافت کارمزد می کند نماینده فروش ممکن است ذرت واسطه ها را نیز با دریافت کارمزد بفروشد و یا اینکه خود در برخی زمان ها یک واسطه باشد چرخه های قیمت ذرت تعیین می کند که در چه زمان هایی نمایندگان فروش خود وارد عرصه واسطه گری شوند.

5)تامین‌کنندگان سرمایه‌:این دسته از ارکان بازار به واسطه وسع مالی خود اقدام به پرداخت تسهیلات مالی به وارد‌کنندگان، تولید‌کنندگان و مصرف‌کنندگان می‌کنند و در قبال آن از سود مشارکت تا حدود 3 درصد ماهانه یا بیشتر بهره‌مند می‌شوند. این دسته نیز همچون واسطه‌ها به دلیل پذیرش ریسک عدم پرداخت و به تناسب توان طرف دریافت‌کننده تسهیلات و ریسک ناشی از آن نرخ‌های متفاوت دریافت می‌کنند.

2-1-3-5. قیمت ذرت در بازار سنتی

یکی از مراجع مهم اعلام قیمت ذرت و سایر اقلام کشاورزی و دامداری در کشور سایت خبری صنعت مرغداری و دامپروری به آدرسwww.itpnews.com  می باشد. این سایت روزانه با رصد نمودن بازارهای مختلف نسبت به تهیه قیمت محصولاتی همچون ذرت، کنجاله سویا، گندم، مرغ و تخم مرغ و بسیاری از  محصولات دیگر اقدام می کند.

نکته مهم در خصوص قیمت کنجاله سویا در ورود جدی دولت به این مقوله از تیرماه سال 91 است. در این مقطع با توجه به نوسان بسیار شدید قیمت کنجاله سویا و محدودیت ای موجود در تامین ارز مورد نیاز کنجاله سویا از بازار غیررسمی دولت در مصوبه ای که در تاریخ 18 تیرماه به تصویب رسید، کنجاله سویا را به همراه سایر کالاهای حساس و مورد نیاز کشاورزی در ردیف نخست اولویت های ده گانه برای تخصیص ارز قرار داد و اعلام نمود که زین پس واردات کالاهای مشمول اولویت اول و دوم با ارز مرجع 12260 ریالی وراد کشور خواهد شد. این اقدام با هدف کاهش هزینه تمام شده تولید طیور و البته تثبیت قیمت این محصول مهم انجام گرفت که البته به فاصله چند ماه اثر آن در قیمت طیور مشاهده و بهای مرغ از قیمت های اوجه خود در خرداد سال 91 پایین آمد.

دولت البته در 28 شهریور نیز مصوبه ای را ابلاغ کرد که به موجب آن کالاهای وارداتی با ارز به نرخ مرجع مشمول قیت گذاری و گمرک، بانک مرکزی و سایر دستگاه های مسئول باید در این زمینه هماهنگی لازم را به عمل آورند که انتظار می رود با اجرای این مصوبه نوسانات قیمت کنجاله سویا صرفا به نوسان به قیمت های جهانی آن محدود شود. واقعیتی که تا پیش از تلاطم های ارزی سال های 90 و 91 و خروج بازار ارز از وضعیت شناور هدایت شده، قابل مشاهده است. در آن مقطع با توجه به ثبات نسبی قیمت ارز در بازار غیررسمی، نرخ کنجاله سویا نیز نوساناتی محدود به تغییر قیمت های جهانی را به ثبت رسانده است.

بر این اساس همانطور که در نمودار شماره ...... نیز مشاهده می شود با وجود تثبیت نرخ ارز برای واردات کنجاله سویا، پس از ابلاغ مصوبه مربوطه باز هم قیمت کنجاله سویا شاهد نوساناتی البته بسیار کمتر از دوره قبل است. در این زمینه دو نکته قابل ذکر است. نخست آنکه تثبیت نرخ ارز برای واردات کنجاله سویا و مواردی نظیر آن دائمی نیست و با عادی شدن وضعیت بازار ارز و بازگشت سیستم تک نرخی شناور مدیریت شده، تمام مصوبات اخیر لغو شده یا تغییر خواهد کرد. نکته دیگر آنکه اگرچه تثبیت نرخ ارز برای واردات کنجاله سویا تا حدود زیادی نوسانات قیمت این کالا در داخل کشور را مهار کرده است، با این حال این محصول کشاورزی- صنعتی کماکان بدلیل تغییر قیمت های جهانی آن، می تواند نیازمند ابزاری برای مدیریت ریسک قیمت یا همان قراردادهای آتی باشد.

 

نمودار 4: میانگین قيمت کنجاله سویا در بازار سنتی از 16 آبان 89 تا 15 آبان 91

منبع : : www.itpnews.com

 

2-3-5.  بورس کالای ایران

از سال 1383 با راه اندازی بورس کالای کشاورزی معاملات کنجاله سویا در کنار به صورت شفاف و با سازوکار حراج حضوری و کشف نرخ در تالار معاملات بورس آغاز شد و با تشکیل بورس کالا معاملات کنجاله سویا در رینگ کالاهای کشاورزی و چندکالایی به سه روش نقدی ، سلف و نسیه انجام می شود.  هم اکنون روزانه حداکثر 100 تن کنجاله سویا عمدتا وارداتی، در بورس کالای ایران معامله می شود مصرف روزانه این محصول در کشور به بیش از 6 هزار تن رسیده است و این رقم نشان دهنده سهم ناچیز معاملات کنجاله سویا در بورس کالای ایران از کل نیاز مصرفی کشور نسبت به این کالاست.

همانطور که گفته شد بخش عمده محصول کنجاله سویای معاملاتی در بورس کالای ایران، محصولات وارداتی از کشورهای آرژانتین و برزیل است که گاه محموله هایی از کشورهای هند و اوکراین و همچنین برخی تولیدکنندگان داخلی نیز در تالار معاملات بورس کالای ایران عرضه می شود

1-2-3-5. قیمت کنجاله سویا در بورس کالای ایران

نمودار قیمت کشف شده کنجاله سویا در بورس کالا طی سال های اخیر نشان می دهد این کالا از نوسان پذیری قیمتی نسبتا بالایی برخوردار بوده است. قیمت معاملات نقدی کنجاله سویا وارداتی از کشور آرژانتین برای تحویل در بندر امام خمینی، در فاصله آبان سال 88 تا بهمن سال 90 پس از طی یک دوره پرنوسان از 5000 ریال در هر کیلو به 6900 ریال رسیده است. نوسان قیمت این محصول از اسفند سال 90 به شدت افزایش یافته و تا آبان سال 91 با پشت گذاشتن ارقامی مانند 16000 هزار ریال سرانجام به 10000 ریال رسیده است. بخش عمده این بازه زمانی همان دروه ای است که در آن قیمت کنجاله سویا و ذرت تحت تاثیر نوسانات نرخ ارز و مسائل و مشکلات ناشی از تحریم مالی علیه ایران، شدیدا نوسانی شد و همین مساله بازار گوشت و مرغ را نیز در کشور تحت تاثیر قرار داد.

معاملات کنجاله سویا در بورس کالای ایران اگرچه حجم کمی دارد اما تقریباً هر هفته انجام می گیرد. نمودارهای زیر، قیمتهای کنجاله سویا وارداتی از کشور آرژانتین را در دو مقطع آبان 88 تا بهمن 90 و اسفند 90 تا مرداد 91 نشان می دهد.

تغییرات قیمت کنجاله سویا وارداتی از کشور آرژانتین در فاصله آبان 88 تا بهمن 90 در بورس کالای ایران

 

 

 

 

منبع: سمپاک

 

 

تغییرات قیمت کنجاله سویا وارداتی از کشور آرژانتین در فاصله اسفند 90 تا آبان 91

 

 

 

 

4-5. ابزارهای حضور دولت در فرآیند معاملات کنجاله سویا

کنجاله سویا بدلیل نقش بسیار مهمی که در تغذیه دام و طیور در نتیجه تامین مرغ، تخم مرغ، گوشت قرمز و لبنیات ایفا می کند، در کانون توجه دولت قرار دارد. از این منظر، دولت حتما باید به عنوان یکی از بازیگران اصلی این بازار مدنظر قرار گیرد. دولت با استفاده از دو ابزار اصلی در بازار کالاهای اساسی از جمله کنجاله سویا حضور می یابد، یکی تعیین نرخ تعرفه واردات و دیگری سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان که اثر ابزار نخست قبل از تعیین قیمت محصول مشخص می شود و اثر دومی پس از آن. به عبارت دیگر دولت با استفاده از ابزار تعرفه، خود یکی از عوامل تعیین کننده قیت کنجاله سویاست و از سوی دیگر با ابزار نظارتی خود یعنی سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان، در صورت لزوم قیمت کنجاله را پس از تعیین ( در بازار سنتی یا هر بازار دیگر) تحت تاثیر قرار می دهد. با این حال از سال 90 و همزمان با افزایش تلاطم های ارزی، یک ابزار دیگر نیز به مجموعه ابزارهای حضور دولت در بازار کنجاله سویا اضافه شده است و آن نرخ ارز است.

نرخ تعرفه

از آنجا که غالب کنجاله سویا مصرفی در کشور از طریق واردات تامین می شود، تعرفه واردات این محصول سهم مهمی در تعیین قیمت داخلی آن دارد.  با این حال سود بازرگانی واردات کنجاله سویا در سال های 89، 90 و 91 صفر بوده  و تنها حقوق ورودی 4 درصدی بر واردات آن اعمال شده است. همچنین با توجه به روند رو به رشد وابستگی کشور به واردات کنجاله سویا جهت استفاده در خوراک دام به نظر می رسد، تعرفه 4 درصدی واردات کنجاله سویا دستکم تا زمانی که کفه واردات در تامین نیاز داخلی به این محصول استرتژیک بسیار سنگین تر از تولید داخلی آن باشد، به شکل کنونی باقی خواهد ماند.

لذا پیش بینی می شود نوسان پذیری قیمت کنجاله سویا از تعرفه واردات این محصول طی سال های پیش رو در کمترین میزان خود قرار داشته و تلاطم های قیمتی از این ناحیه راهی به بازار کنجاله سویا در داخل کشور نخواهد داشت.

سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان

سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان به عنوان بازوی نظارتی وزارت صنعت، معدن و تجارت، حمایت از تولیدات داخلی و افزایش آنها، حمایت از مصرف کنندگان در قبال نوسانات غیرمعمول قیمتها، بازرسی و نظارت بر قیمت و توزیع کالاهای تولیدی و وارداتی و خدمات مشمول در تمام بخش ها، اعمال نظارت بر اجرای قیمت ها و نظارت بر شبکه های توزیع کالا و خدمات را به عنوان اهداف اصلی فعالیت خود تعریف کرده است. این سازمان در مواقعی که قیمت کالاهای مصرفی با نوسان نامتعارف مواجه می شود، وارد عمل شده و ضمن آنالیز دلایل تغییرات قیمتی، در صورتی که این تغییرات ناشی از عواملی همچون سوء استفاده تولیدکننده یا واردکننده از وضعیت بازار و نیز فعالیت دلالان و  واسطه گران باشد، واحد تولیدی یا واردکننده را ملزم به تعدیل قیمت خود می نماید.

کنجاله سویا از جمله محصولاتی است که نوسانات قیمت آن از سوی سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان به دقت پی گیری می شود. لذا با آغاز معاملات قراردادهای آتی کنجاله سویا در بورس کالای ایران، در صورت وقوع نوسانات شدید، حضور و دخالت سازمان در تعدیل قیمت ها دور از انتظار نیست. این دخالت می تواند به شکل تحت فشار قراردادن بورس برای به حداقل رساندن میزان سقف نوسان روزانه قیمت یا اعمال مقررات سختگیرانه برای حضور فعالان بازار در معاملات قراردادهای آتی باشد به گونه ای که امکان حضور سفته بازان و سرمایه گذاران در این بازار به حداقل برسد که الته در صورت وقوع این اتفاق، میزان نقدشوندگی معاملات نیز کاهش خواهد یافت.

نرخ ارز

نرخ ارز در یک سال اخیر به یکی از اهرم های اثرگذاری دولت برای قیمت کالاهای وارداتی تبدیل شده است. طی دهه 80 تا سال 1389 با توجه به استقرار سیستم نرخ ارز شناور مدیریت شده و تعادل نسبی عرضه و تقاضای ارز در بازار غیررسمی کشور ( حتی به صوت مصنوعی) نرخ ارز از کمترین نوسان ممکن برخوردار بود و همین امر باعث شده بود تا نوسان نرخ ارز در قیمت کالاهای وارداتی اثر قابل توجهی از خود بر جای نگذارد. با این حال در دو سال اخیر تغییرات نرخ ارز به یک پای ثابت نوسان قیمت کالاهای وارداتی تبدیل شده است.

افزایش شدید قیمت ارز در مدت یاد شده و به دنبال آن رشد قیمت کالاهای وارداتی، منجر به احیای نظام چند نرخی ارز شد. نظامی که با هدف مصون ماندن قیمت کالاهای اساسی از رشد بدون توقف نرخ ارز اجرا شد. در همین راستا وزارت صنعت، معدن و تجارت کالاهای وارداتی را در 10 اولویت تقسیم بندی نمود که بر اساس آخرین تصمیم اولویت های یک و دو ارز با نرخ مرجع دریافت خواهند کرد. کنجاله سویا به عنوان خوراک دام و طیور و یکی از کالاهای اساسی در اولویت اول قرار داشته و نرخ ارز اختصاص یافته به آن 1226 تومان خواهد بود. به این ترتیب، تدابیر بانک مرکزی و وزارت صنعت برای کنترل قیمت کالاهای اساسی موجب شده است تا کالایی مانند کنجاله سویا از نوسانات نرخ ارز در امان بماند.

به نظر می رسد تا زمانی که فاصله بسیار زیاد میان نرخ ارز مرجع و نرخ بازار آزاد تداوم داشته باشد، کنجاله سویا همچنان در لیست کالاهای مشمول دریافت ارز با نرخ مرجع قرار خواهد داشت و از این منظر، نباید نوسان قیمتی متوجه این محصول باشد.

5-5. بازار نقد قوی مورد نیاز دارایی پایه قرارداد آتی

بازار نقدی قوی دارایی پایه یکی از عوامل اصلی موفقیت قراردادهای آتی است. بازار نقدی یک دارایی را زمانی می توان قوی دانست که شرایط زیر را دارا باشد.

1.       فراوانی دارایی پایه در بازار و شناخت و فهم مناسب فعالان بازار از آن،

2.       نوسانات قیمتی دارایی پایه،

3.       حجم معاملات قابل توجه در بازار نقدی یک کالا

4.       تعیین قیمت دارایی پایه براساس سازوکار رقابتی و عدم دخالت دولت.

با توجه به جمیع جهات ذکر شده در مورد میزان تولید، واردات، مصرف و بازار های معاملاتی کنجاله سویا در کشور به نظر می رسد که این محصول بازار نقد نسبتاً قوی در کشور دارد که در آن تعداد فعالان زیادی اعم از خریداران، فروشندگان و واسطه ها فعال اند. از طرفی فعالان اصلی بازار این محصول آشنایی و فهم مناسبی از ساختار بازار این محصول، دوره های نوسانات و عوامل موثر بر قیمت آن دارند.

همچنین با توجه به داده های تاریخی قیمت، قیمت های جهانی و داخلی این محصول از نوسانات قیمت قابل توجهی برخوردار است که آن را مناسب برای تبدیل شدن به دارایی پایه قرارداد آتی می کند علاوه براین حجم گسترده ای از این محصول در کشور روزانه مورد مبادله قرار می گیرد که حجم این معاملات روزانه 5000 تن برآورد می شود. در عین حال روند مصرف این محصول طی چند سال اخیر در کشور نشان می دهد، حجم معاملات آن در سال های آتی باز هم افزایش خوهد یافت. با این حال در زمینه بازار نقد این محصول نکات زیر قابل توجه است:

ü      با توجه به حجم پایین معاملات نقدی این محصول در بورس کالای ایران که روزانه به طور متوسط به حدود 100 تن می رسد،^[30] قیمت های نقدی کشف شده در بورس کالای ایران نمی تواند ملاک مطمئن و قابل اتکایی برای این محصول باشد. به نظر می رسد همزمان با راه اندازی قرارداد آتی کنجاله باید بازار نقد این دارایی از طریق تسهیل مشکلات موجود بر سر راه این معاملات و نیز اطلاع رسانی و فرهنگ سازی مناسب در خصوص این بازار در بورس کالای ایران تقویت گردد.

ü      عمده معاملات کنجاله سویا در بازار آزاد و همچنین بازار بورس کالای ایران مربوط به کنجاله سویای وارداتی است که بازار آن در اختیار عده ی محدودی است و در واقع در برخی زمان ها این بازار به صورت یک بازار انحصار چندجانبه فروش عمل می کند که کشف رقابتی قیمت نقد در بازار نقدی را با ابهاماتی مواجه می سازد. البته با توجه به چندلایه ای بودن بازار سنتی ذرت و ایجاد شبکه های توزیع، امکان تأثیرگذاری یک وارد کننده یا تولید کننده خاص به تنهایی بر روی قیمت های ذرت تا حد زیادی کاهش یافته و وجود واسطه های درجه دوم وسوم در بازار باعث خارج شدن این بازار از شکل انحصاری شده است اما به هر حال نمی توان موضوع انحصار واردات این کالای اساسی را در معادلات در نظر نگرفت.

ü      به دلیل استراتژیک بودن محصول کنجاله سویا از نظر مصرف به عنوان نهاده تولید، نوسانات قیمت این دارایی به شدت تحت نظارت و پیگیری مراجع سیاستگذار در این زمینه می باشد و بعضاً در مواقعی به بازار ورود کرده و قیمت ها را تحت تأثیر قرار داده اند. نمونه این رفتار در تابستان سال 91 و همزمان با بحران قیمت نهادهای کشاورزی قابل مشاهده است. البته تجربه بازار این محصول نشان داده است دولت جز در شرایط خاص افزایش شدید قیمت ها وارد بازار این محصول نشده است، اما کنجاله سویا به همراه برخی محصولات دیگر کشاورزی هم اکنون در شرایط ویژه ای قرار داشته و نرخ ارز برای واردات آن تثبیت شده است که حضور پررنگ دولت در کنترل بازار این محصول مهم کشاورزی- صنعتی را به اثبات می رساند. 

ü      به دلیل حساسیت قیمتی بر روی کالایی مانند کنجاله سویا به عنوان نهاده اصلی تولید، در صورت کشف قیمت های آتی بسیار متفاوت از قیمت های نقد این دارایی، امکان تحت فشار قرار گرفتن شرکت بورس کالای ایران از طرف مراجع مختلف کنترل قیمت وجود دارد، مانند تجربه ای که در برخی برهه های زمانی در مورد قیمت های آتی سکه طلا وجود داشت یا حتی دخالت های مکرر سازمان حمایت و وزارت صنعت، معدن و تجارت در قیمت گذاری محصولاتی که در تالار معاملات نقدی بورس کالا مورد معامله قرار می گیرد. به نظر می رسد راه کار برطرف کردن این گونه مشکلات، هماهنگی با نهادهای ذی مدخل مانند وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی و .... در امر محصول کنجاله سویا برای راه اندازی قرارداد آتی آن می باشد. توضیح این مسئله برای این نهادها که قیمت های آتی می تواند به عنوان یک فاکتور پیش بینی کننده از طرف نهادهای نظارت بر بازار این دارایی برای تنظیم نوسانات شدید آن مورد استفاده قرار گیرد می تواند راهگشا باشد.

 

6.    تحلیل عوامل موثر بر قیمت کنجاله سویا

در بررسی عوامل موثر بر قیمت هر کالا یا محصول کشاورزی، اولین مهم ترین عامل در واقع عمان نیروهای بازار ا عرضه و تقاضا هستند. اما عرضه و تقاضای کنجاله سویا خود متاثر از عوامل متعددی است که این عوامل قیمت آن را تعیین می کند. .

عرضه کنجاله سویا در هر دوره زمانی از دو عامل ذخایر استراتژیک و میزان تولید در همان دوره تشکیل می شود که میزان تولید آن به نوبه خود بستگی سطح محصول و میزان تولید دانه سویا در سراسر جهان خواهد داشت. در همین دوره انتظار فعالان بازار از میزان تولید نقش مهمی در برآورد قیمت ذرت خواهد داشت. به گونه ای که چنانچه پیش بینی فعالان بازار برای یک دوره کاهش میزان عرضه باشد، قیمت روندی صعودی خواهد داشت و در مقابل اگر بازیگران بازار ذرت پیش بینی کنند که میزان تولید در سال جاری به دلایل مختلف از جمله افزایش سطح زیر کشت، وضعیت مناسب آب و هوا و ... افزایش خواهد یافت، این پیش بینی می تواند محرکی برای کاهش قیمت ذرت باشد.

1-6. عوامل موثر بر طرف عرضه

مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر میزان عرضه کنجاله سویا در ایران بطور طبیعی عبارتند از: تولید، واردات و ذخایر ابتدایی که هر یک از آنها را مختصا مورد بررسی قرار می دهیم.

تولید

تولید یک محصول کشاورزی متاثر از عوامل متعددی است که البته در خصوص کنجاله سویا از آنجاکه یک محصول ثانویه کشاورزی است از این منظر، تفاوت هایی با سایر محصولات کشاورزی دارد. به طوریکه میزان تولید کنجاله سویا در جهان هر سال بستگی به میزان تولید دانه سویا و دانه سویا نیز به نوبه خود بستگی به سطح زیر کشت، میزان بهره وری، وضعیت آب و هوایی و عواملی از این دست بستگی خواهد داشت. در عین حال قیمت کنجاله سویا ارتباط مستقیمی با قیمت سویا نیز دارد. در ایران البته تولید سویا به عوامل دیگری از جمله میزان حمایت دولت، قیمت انرژی  و آب نیز ارتباط دارد. با این حال از آنجا که میزان تولید سویا و کنجاله آن در ایران بسیار پایین تر از تقاضا و مصرف آن است، عامل تولید سهم چندانی در تعیین قیمت کنجاله سویا ندارد.

واردات

واردات کنجاله سویا، مهم ترین عامل تعیین کننده طرف عرضه این محصول در ایران است. با توجه به سهم 85 درصدی واردات در تامین کنجاله سویای کشور، قیمت های جهانی سویا مهم ترین عامل تاثیرگذار بر قیمت آن در داخل کشور به شمار می رود.

ذخایر ابتدایی

ذخایر انبار بجا مانده از سال قبل تبدیل به ذخایر ابتدایی سال جاری شده و به همراه میزان تولید در سال جاری و نیز حجم واردات، مجموع عرضه ذرت به بازار را نشان می دهد. ذخایر مطمئن انبار بویژه در سال هایی که تولید با کاهش و افت مواجه می شود می تواند به کمک عرضه آمده و بازار را متعادل کند در حالیکه ذخایر اندک انبار، بازار را در مقابل تقاضای کنجاله سویا آسیب پذیر می نماید.

 2-6. عوامل موثر بر طرف تقاضا

در بیان عوامل تاثیرگذار بر تقاضای کنجاله سویا باید گفت کنجاله سویا از محصولاتی که عموما در تهیه خوراک دام و طیور مورد استفاده قرار می گیرد و همانند استفاده های متعدد بر آن متصور نیست.

خوراک دام و طیور

 هم اکنون بیش از 95 درصد تقاضای کنجاله سویا از محل خوراک دام و طیور به بازار ارائه می شود. بدیهی است این تقاضای بستگی به برنامه ریزی ها برای میزان تولید گوشت قرمز و سفید خواهد داشت بطوریکه با افزایش تقاضا برای گوشت به طور خودکار تقاضای کنجاله سویا نیز به یکی از اصلی ترین منابع تامین خوراک دام و طیور و نیز مهم ترین عامل تامین پروتئین در تغذیه دام و طیور افزایش خواهد یافت. نگاهی به روند تولید گوشت و مصرف کنجاله سویا در ایران طی 10 سال اخیر نشان می دهد رابطه ای مستقیم و نزدیک میان این دو عامل برقرار بوده است.

کنجاله سویا به عنوان غذای انسان

کنجاله سویا به دلیل برخورداری از مقادیر فراوان پروتئین، جایگزین مناسبی برای گوشت و تخم مرغ بوده و استفاده از آن در وعده های غذایی انسان امری متداول است. با این حال تقاضای انسانی کنجاله سویا در مقایسه با تقاضای آن به عنوان خوراک دام به اندازه ای نیست که بتواند، عامل تاثیرگذاری در قیمت این محصول به شمار رود.

عرضه محصولات جایگزین

از آنجاکه محصولات متنوعی شامل کنجاله سویا، ذرت، جو دامی و ... در تامین خوراک دام و طیور نقش دارند، تغییر در میزان عرضه هر کدام می تواند، تقاضای سایر محصولات را تحت تاثیر قرار دهد. این واقعیت بویژه در خصوص ذرت و کنجاله سویا ملموس تر است. کنجاله سویا و ذرت را تقریبا می توان کالاهایی جایگزین برای یکدیگر در تامین خوراک دام دانست. بر این اساس چنانچه به عنوان مثال عرضه ذرت در بازار کاهش یابد، بار تقاضای عمدتا متمایل به کنجاله سویا خواهد شد و بالعکس

3-6. عوامل مداخله گر موثر بر قیمت کنجاله سویا:

نرخ ارز

با توجه به سهم بسیار بالای کنجاله سویا وارداتی در تامین نیاز مصرفی کشور، هر گونه نوسان نرخ ارز در کشور، قیمت این کالا را تحت تاثیر قرار خواهد داد. افزایش قیمت ارز منجر به افزایش هزینه تمام شده واردات این محصول و به تبع آن افزایش قیمت ذرت خواهد شد. این عامل بویژه در سال های 90  و 91 که بازار ارز با تلاطم های سنگین مواجه شد، اثر خود را به روشنی نشان داد و قیمت ذرت را به شدت تحت تاثیر قرار داد. البته این محصول از تیر ماه سال 91 جز اولویت اول کالاهای وارداتی به کشور قرار گرفت و طبق مصوبه دولت، واردات این محصول از این تاریخ به بعد با دلار مرجع و به قیمت 12260 ریال انجام خواهد شد. اما اولامشخص نیست که این سیاست قیمتی در خصوص نرخ ارز و وضعیت کنجاله سویا در گروه های کالاهای اولویت دار تا چه زمانی ادامه خواهد داشت. ثانیا بسیاری از محصولاتی که در لیست اولویت های اول و دوم کالاهای وارداتی قرار داشته و قاعدتا می بایست با دلار 12260 ریالی وارد کشور می شدند، عملا در مدت یاد شده با ارز به نرخ آزاد در بازار فروخته شده اند.

قیمت محصولات جایگزین

هر گونه تغییر در قیمت محصولات جایگزین می تواند به تغییر قیمت کنجاله سویا منجر شود بطوریکه به عنوان مثال چنانچه قیمت ذرت – ناشی از عواملی که صرفا قیمت این محصول را تحت تاثیر قرار می دهد - در بازار افزایش پیداکند، تقاضای کنجاله سویا افزایش یافته و متعاقبا قیمت آن نیز افزایش خواهد یافت.

برنامه ها و سیاست های تجاری دولت

 سیاست ها و برنامه های دولت ها همواره از عوامل تاثیرگذار در قیمت محصولات کشاورزی و ذرت بوده است. در ایران نیز به دلیل حضور پررنگ دولت در سیاست های اقتصادی، عرضه و تقاضا و به تبع آن قیمت کنجاله همواره تحت تاثیر رویکردها و رفتار دولت بویژه در تجارت خارجی بوده است. در این زمینه هر گونه تغییر در نرخ تعرفه کنجاله سویا، مستقیما قیمت آن را تحت تاثیر قرار می دهد.

 عوامل سیاسی و محدودیت های بین المللی

عاملی که بویژه در سال های اخیر نقش پررنگ تری پیدا کرده است، تاثیر عوامل سیاسی و تحریم های اقتصادی غرب علیه کشورمان است. با توجه به تحریم های سنگین مالی و بانکی کشورهای اروپایی و آمریکا علیه ایران، هزینه واردات کالا به کشور به طور کلی افزایش یافته که کنجاله سویا و محصولات کشاورزی هم از این قاعده مستثنی نیستند. هم اکنون واردکنندگان ایرانی برای بیرون ماندن از حلقه تحریم های بانکی اروپا و آمریکا، جهت انتقال وجه کالاهای وارداتی از روش های گوناگون و واسطه های متعدد بهره می برند که همین امر هزینه واردات کالا به کشور را به شدت افزایش داده است.

 

7.    فعالان احتمالی بازار قراردادهای آتی کنجاله سویا در بورس کالا

وجود فعالان احتمالی زیاد در بازار یک قرارداد آتی از یک طرف باعث کاهش انحصار در آن بازار مي‌شود که به تعیین قیمت‌هاي آزاد کمک مي‌کند و از طرف دیگر نقدشوندگی یک قرارداد را افزایش مي‌دهد. در مورد فعالان بازار باید گفت که اگرچه فلسفه اصلی ایجاد یک قرارداد آتی ، تأمین نیازهای پوشش دهندگان ریسک یک محصول باید باشد اما وجود سفته بازها و آربیتراژگرها در یک بازار برای حفظ نقد شوندگی بازار اجتناب ناپذیر است.

1-7. پوشش دهندگان ریسک

هدف اصلی فعالان بازار از ورود به معاملات آتی کنجاله سویا، پوشش ریسک قیمتی این کالای پرمصرف و پرتقاضاست. پوشش ریسک قیمت بویژه در سال های اخیر که نوسانات قیمتی به دلایلی از جمله تغییر نرخ ارز، اجرای قانون هدفمندسازی یارانه ها و تحریم های مالی غرب علیه ایران تشدید شده است، انگیزه مضاعفی را برای ورود به این بازار ایجاد کرده است. فعالانی که به قصد پوشش ریسک وارد این بازار می شوند را می توان به شرح زیر دسته بندی کرد.

فعالان طرف عرضه

در سال 2010 حدود 835 هزار تن کنجاله سویا توسط کارخانه های فرآوری سویا در کشور تولید شده است که البته بخش عمده سویای مورد استفاده در این کارخانه ها نیز از خارج از کشور وارد شده است. علاوه بر این، واردکنندگان عمده که نزدیک به 70 درصد بازار ذرت کشور را در اختیار داشته و سالانه حدود 7/1 میلیون تن کنجاله سویا به بازار کشور عرضه می کنند نیز در بازار این محصول حضور دارند. در مجموع سالانه به طور متوسط 5/2 میلیون تن کنجاله سویا وارد بازار مصرف کشور می شود که تمام محصولات عرضه شده قابلیت استفاده از ظرفیت پوشش ریسک قیمت در قراردادهای آتی بورس کالا را دارا می باشد. این در حالی است که با توجه روند رو به رشد تولید محصولات گوشتی در کشور که تقاضای کنجاله سویا را افزایش می دهد، طی سال های آینده پتانسیل ورود به بازار آتی از جانب عرضه کنندگان این محصول بیشتر خواهد شد. در عین حال با توجه به رایزنی و مصاحبه هایی که با نمایندگان هریک از گروه های فوق الذکر شده است، این گروه ها تمایل به حضور در بازار قراردادهای آتی کنجاله سویا را دارند، لذا می توانند فعالان احتمالی طرف عرضه قراردادهای آتی کنجاله سویا باشند.

 

جدول 23: واردکنندگان بزرگ کنجاله سویا در سال 90

منبع : یافته های میدانی تحقیق

فعالان طرف تقاضا

در طرف تقاضا تولیدکنندگان طیور کشور مهم ترین متقاضی بالقوه حضور در این بازار هستند. این مجموعه در سال 91 به خاطر نوسانات شدید قیمت کنجاله سویا و کمبود مقطعی آن در بازار، متحمل خسارت های زیادی شد. لذا تولیدکنندگان طیور به عنوان طرف اصلی تقاضای کنجاله سویا می توانند از معاملات قراردادهای آتی کنجاله سویا ب عنوان ابزار مناسبی برای پوشش ریسک قیمت خود بهره مند شوند. پوشش ریسک قیمت خوراک دام و طیور، این امکان را نیز به در درجه اول به تولیدکنندگان و در درجه دوم به دولت و نهادهای ناظر می دهد تا نسبت به میزان تولید و قیمت دام و طیور در ماه های آینده، برنامه ریزی دقیقی انجام دهند.

اتحادیه های استانی دام و طیور با حضور بیش از 45 هزار عضو هم اکنون یکی از گسترده ترین و پرجمعیت ترین اتحادیه های صنفی کشو هستند که به دلیل ریسک نوسانات قیمت این محصول تمایل زیادی به حضور در این بازار دارند. اگر فرهنگ سازی مناسب در خصوص قراردادهای آتی کنجاله سویا صورت پذیرد و آموزش های کافی به این دسته از فعالان بازار داده شود، پتانسیل بالایی برای ورود به معاملات آتی ذرت دارند.

2-7. سفته بازها

فعالان دیگری نیز در بازار معاملات ذرت وجود دارند که می توانند به قصد سفته بازی وارد بازار معاملات قرارداد آتی ذرت شوند این افراد را می توان درقالب اشخاص حقیقی چون واسطه های موجود در بازار سنتی کنونی و سایر افرادی که به هر دلیلی قصد سفته بازی بر روی این قرارداد ها را دارند و نیز اشخاص حقوقی از جمله شرکت های سرمایه گذاری و سایر موسسات مالی که به دنبال کسب فرصت های سرمایه گذاری بوده و در عین حال از توان ریسک پذیری بالایی برخوردار هستند تقسیم بندی کرد که می توانند از مزایای حضور در این بازار بهره مند شوند. این افراد با تقبل ریسک گروه های ریسک گریز، موجب رونق معاملات شده و میزان نقدشوندگی قراردادهای آتی را ازایش می دهند. دسته دیگر فعالان بازار را می توان در قالب بازارسازها تقسیم بندی کرد که در صورت ورود این دسته از نهادها به بازار معاملات آتی کنجاله سویا، می توان به دوام و پایداری بازار این قرارداد امیدوار بود. بدیهی است اگر پوشش دهندگان ریسک تنها بازیگران بازار قراردادهای آتی باشند بسیاری از اوقات ممکن است معاملات از نقدشوندگی لازم برخوردار نباشد.

 برای جذب گروه های ذکر شده به این بازار جلساتی با گروه های مختلف از جمله تولید کنندگان، مصرف کنندگان و بازارسازهای احتمالی بر روی این محصول برگزار شده و در مورد مکانیسم معاملات آتی و مزایای آن برای این گروه ها بحث هایی مطرح شده است. درعین حال به نظر می رسد در این زمینه نیاز به جلسات  و همایش های آشنایی بیشتری می باشد، کما اینکه در بیشتر بورس های قراردادهای مشتقه نیز قبل از راه اندازی یک قرارداد آتی با فعالان احتمالی بر روی معاملات آن قرارداد جلسات و همایش های متعددی برگزار می گردد.

 

8.      امکان پوشش ریسک کارا برای طیف گسترده سرمایه گذاران

پوشش ریسک کاملاً کارا برای پوشش دهندگان ریسک، زمانی اتفاق می افتد که  فردی که قصد پوشش ریسک نوسانات قیمت یک دارایی را دارد اولاً بر روی قرارداد آتی همان دارایی و ثانیاً با سررسید برابر با مواجه ریسک خود موقعیت بگیرد که چنین امری حتی در فعال ترین بورس ها نیز معمولاً اتفاق نمی افتد چرا که برای تمام دارایی ها و نیز برای تمامی گریدها و استانداردهای یک دارایی و با هر سررسید که دلخواه پوشش دهنده ریسک باشد قرارداد آتی وجود ندارد. لذا پوشش دهندگان از "پوشش ریسک متقاطع^[31]" استفاده می کنند.

یعنی از قرارداد آتی موجود بر روی یک دارایی دیگر و یا گرید دیگری از همان دارایی که همبستگی بالایی با دارایی مورد نظرپوشش دهنده ریسک دارد استفاده می کنند. هرچه قدر همبستگی قیمتی بین آن گرید از دارایی که قرارداد آتی بر روی آن منتشر می شود با گریدهای دیگر در بازار بیشتر باشد، باعث مي‌شود که قرارداد آتی آن دارایی پایه، امکان پوشش ریسک کاراتری را برای مصرف کنندگان و تولیدکنندگان گریدهای مختلف آن دارایی فراهم کند که این امر فعالان بازار آن قرارداد را افزایش خواهد داد. در خصوص کنجاله سویا نیز فعالان بازار می توانند از گریدی که به عنوان گرید استاندارد معاملات آتی کنجاله سویا در بورس کالای ایران تعیین می شود، برای پوشش ریسک معاملات گرید کنجاله سویای مورد نیاز خود در بازار نقدی استفاده کنند. با این حال با توجه به مشخص بودن سررسیدهای معاملات آتی کنجاله سویا، فعالان این بازار لزوما نمی توانند ریسک قیمت خود را عینا مطابق زمانی که مدنظر آنهاست پوشش دهند.

 

 

9.     دلایل راه اندازی قراردادهای آتی کنجاله سویا در ایران

کنجاله سویا به عنوان یکی از نهاده های اصلی مصرفی کلیه مرغداری ها و پرورش دهندگان انواع ماکیان  و نیز دامداری های شیری و گوشتی، نقش اساسی در تولید مواد غذایی مصرفی کشور از جمله گوشت و تخم مرغ دارد. مصرف کنجاله سویا در ایران طی 12 سال اخیر بجز در برخی مقاطع کوتاه مدت، همواره از روندی صعودی برخوردار بوده است. این میزان از 467 هزار تن در سال 1999 به 2 میلیون و 550 هزار تن در سال 2010 افزایش یافته است. طبیعتا با توجه به حجم مصرف کنجاله سویا و نیز نقش قابل توجه آن به عنوان یک نهاده اصلی تولید، هر گونه نوسان قیمت آن تأثیر مستقیم بر قیمت محصولات نهایی از جمله گوشت مرغ، تخم مرغ و سایر محصولات دامی خواهد داشت.

لذا با عنایت به اهمیت کنجاله سویا در بازار محصولات کشاورزی ایران نکات زیر قابل ارائه است:

ü      نوسانات ارزی سال های 90 و 91 علاوه بر تغییر سیاست های ارزی، تحولاتی را نیز در سیاست های بازرگانی کشور به دنبال داشته است. از تیر ماه سال 91 و همزمان با تشدید اختلاف قیمت ارز مرجع و نرخ ارز در بازار غیررسمی، وزارت صنعت، معدن و تجارت با هدف تخصیص بهینه ارز اقدام به اولویت بندی کالاهای وارداتی در 10 گروه نموده است که در این اولویت بندی، کنجاله سویا به دلیل اهمیت آن در تغذیه عمومی مردم، در اولویت نخست قرار گرفته است و مطابق اعلام بانک مرکزی مشمول دریافت ارز با نرخ مرجع (12260 ریال) خواهد بود. این تصمیم نوسانات قیمت کنجاله سویا از محل تغییر نرخ ارز را به صفر خواهد رساند. اما تغییرات قیمت های جهانی کماکان یکی از عوامل مهم نوسان قیمت کنجاله سویا باقی خواهد ماند. با این حال هیات وزیران در تاریخ 26/6/91 تصمیمی را از تصویب گذارند که نوسان قیمت کنجاله سویا ناشی از تغییرات قیمت های جهانی را در هاله ای از ابهام قرار می دهد. بر اساس این مصوبه با توجه به شرایط  خاص حاکم بر بازار، اقلامی که ارز با نرخ مرجع و کمتر از نرخ بازار دریافت می‌کنند، مشمول قیمت‌گذاری خواهند بود. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و گمرک ایران مکلفند اطلاعات گشایش اعتبار ارز مرجع و واردات قطعی این اقلام را در درگاه ارزی ثبت نمایند. گمرک ایران هم مکلف است قبل از ترخیص کالاهای مشمول دریافت ارز با نرخ مرجع، نسبت به معرفی واردکنندگان جهت هماهنگی در خصوص شبکه‌های توزیع و تعیین قیمت به سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان اقدام نمایند. قیمت محصولات مذکور در چارچوب ضوابط قیمتگذاری توسط سازمان مذکور تعیین خواهد شد.

ü      در بلندمدت، با عادی شدن شرایط بازار ارز و لغو سهمیه بندی های کنونی و نیز لغو قیمت گذاری دولتی، نوسان مجددا به این بازار بازخواهد گشت. لذا محروم ساختن قشر بسیار وسیعی از تولیدکنندگان و مصرف کنندگان از امکان پوشش ریسک کالای بسیار مهم و تاثیرگذاری مانند کنجاله سویا منطقی به نظر نمی رسد. ضمن این که تاریخ مصرف گزارش حاضر صرفا شرایط غیرعادی بازار ارز در سال 91 نیست و نگاه بلندمدت تری را دنبال می کند.

ü      چنانچه در مصوبه دولت نوسانات قیمت جهانی کنجاله سویا، در قیمت گذاری داخلی این محصول لحاظ شود، نوسانات قیمت کنجاله سویا از محل تغییرات قیمت جهانی آن کماکان به قوه خود باقیست و لذا فعالان بازار این محصول کشاورزی کماکان نیازمند ابزاری برای پوشش ریسک آن خواهند بود.

ü      اگر همزمان با راه اندازی قرارداد آتی کنجاله سویا قرارداد آتی نهاده دیگر تولید یعنی ذرت نیز راه اندازی شود و همزمان معاملات سلف گوشت مرغ در تالار معاملات نقدی تقویت شود، وجود همزمان این ابزارها می تواند ابزار مطمئنی را در اختیار تولید کنندگان گوشت مرغ برای پوشش کامل ریسک از طریق پوشش ریسک قیمت مواد اولیه و محصولات تولیدی، فراهم کند.

ü      نوسانات قیمتی شدید - در صورت وقوع - در قیمت نهاده های تولیدی گوشت مرغ از جمله ذرت و کنجاله سویا علاوه بر مرغداران، وارد کنندگان این نهاده ها را نیز شدیدا تحت تأثیر قرار داده و آن ها را در معرض سود ها و زیان های پیش بینی نشده در نتیجه این تغییرات قیمت قرار می دهد. لذا وجود قرارداد آتی بر روی کنجاله سویا می تواند ابزار پوشش ریسک مناسبی برای فعالان حاضر در بخش واردات کنجاله سویا باشد. 

ü      در هنگام نوسانات شدید نرخ دلار طی یک سال اخیر و تا قبل از ورود کنجاله سویا به سبد کالاهای مشمول دریافت ارز مرجع، در صورت وجود قراردادهای آتی مطمئن برای این محصول بسیاری از این نوسانات با استفاده از قراردادهای آتی قابل مهار شدن بود و دیگر شاهد وقوع بحران هایی مانند آنچه که در تابستان سال 91 دیدیم، نمی بودیم. شاید اگر مصرف کنندگان کنجاله سویا که عموما همان تولیدکنندگان دام و طیور هستند به ابزار پوشش ریسک قیمت دسترسی داشتند، کمبود مقطعی مرغ و در نتیجه هجوم مردم برای خرید و ذخیره سازی این کالا که خود به کاهش مضاعف موجودی گوشت مرغ در بازار دامن زد بوجود نمی آمد. لذا امکان استفاده از قراردادهای آتی کنجاله سویا برای پوشش ریسک آن صرف نظر از شرایط زمانی و مکانی، مزیتی غیرقابل انکار است.

ü      با توجه به «سابقه نوسانات» شدید قیمت نهاده ها از جمله کنجاله سویا و چاره اندیشی همراه با تأخیر نهاد تنظیم کننده بازار این محصولات ( اصولاً پس از هر تصمیمی در حوزه تنظیم بازار این محصول، زمان قابل توجهی برای اجرایی کردن این تصمیمات نیاز است.)، راه اندازی قراردادهای آتی ذرت می تواند با توجه به کشف قیمت در این قرارداد برای سررسیدهای بلند مدت، تحلیلی از وضعیت آتی بازار کنجاله سویا را فراهم کرده و در صورت صلاحدید، امکان تصمیم گیری به موقع را به سیاستگذاران این حوزه بدهد.

ü      معافیت مالیاتی قراردادهای مشتقه طبق ماده 7 "قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید" و نیز معافیت از مالیات بر ارزش افزوده در معاملات محصولات کشاورزی موضوع ماده 12 "قانون مالیات بر ارزش افزوده" عامل مهمی در جذابیت قراردادهای آتی کنجاله سویا برای سفته بازان و واسطه ها می باشد.

 

10.                      جمع بندی

با توجه به جمیع جهات بررسی شده در این گزارش به نظر می رسد که کنجاله سویا، بازار نقد نسبتاً قوی در کشور دارد که در آن تعداد فعالان زیادی اعم از خریداران، فروشندگان و واسطه ها حضور دارند. از طرفی فعالان اصلی بازار این محصول آشنایی و فهم مناسبی از ساختار بازار این محصول، دوره های نوسانات و عوامل موثر بر قیمت آن دارند.

همچنین با توجه به داده های تاریخی قیمت، قیمت های جهانی و داخلی این محصول – صرف نظر از دوره ای که در آن دولت کنجاله سویا را در لیست کالاهای مورد حمایت قرارداده و قیمت ارز را برای آن تقریبا تثبیت کرد -  از نوسانات قیمت قابل توجهی برخوردار است که آن را مناسب برای تبدیل شدن به دارایی پایه قرارداد آتی می کند علاوه براین حجم قابل توجهی از این محصول در کشور مورد مبادله قرار می گیرد که حجم این معاملات روزانه 6 هزار تن برآورد می شود. از سوی دیگر به نظر می رسد با توجه به فرهنگ معاملاتی موجود در بازار سنتی این محصول امکان استاندارد سازی آن در قالب قراردادهای آتی وجود دارد.

از طرفی با توجه به بررسی های صورت گرفته و جلسات برگزار شده با ذی نفعان بازار کنجاله سویا و اعلام نیاز و تمایل آن ها به راه اندازی قراردادهای آتی ذرت و کنجاله سویا به نظر می رسد که راه اندازی این قراردادها در صورتی که سایر شرایط لازم نیز فراهم باشد، یا استقبال فعالان بازار مواجه خواهد شد. با این حال نکات ذیل در خصوص بازار نقدی و آتی کنجاله سویا قابل ذکر است.

ü  با توجه به حجم پایین معاملات نقدی کنجاله سویا در بورس کالای ایران قیمت های نقدی کشف شده قابل اعتمادی برای این محصول در بورس که یک بازار ساختار یافته است وجود ندارد. به نظر می رسد همزمان با راه اندازی قرارداد آتی ذرت باید بازار نقد این دارایی از طریق تسهیل مشکلات موجود بر سر راه این معاملات و نیز اطلاع رسانی و فرهنگ سازی مناسب در خصوص این بازار در بورس کالای ایران تقویت گردد.

ü      یکی از دغدغه های جدی در زمینه راه اندازی معاملات آتی کنجاله سویا آن است که مراجع محدودی در زمینه اعلام قیمت محصولات کشاورزی از جمله کنجاله سویا در کشور فعال اند و هم اکنون شاخص دقیق و تعریف شده ای برای قیمت کنجاله سویا یا مرکز و موسسه ای که با استفاده از آخرین اطلاعات و متدهای قابل قبول اقدام به کشف و اعلام قیمت کنجاله سویا نماید، در کشور فعال نیست. به نظر می رسد در راستای شاخص سازی از قیمت نقدی دارایی پایه و امکان پیگیری لحظه ای تغییرات قیمت این محصول، تقویت مراجع اعلام قیمتی و سایت های اطلاع رسانی در این حوزه ضرورت دارد و نیاز به انجام مذاکراتی با این مراجع برای تقویت پایگاه داده و اطلاع رسانی خود، است. با این حال کمیته آتی بورس کالا می تواند با استفاده از قیمت های جهانی، هزینه حمل و سایر فاکتورهایی که در تعیین قیمت کنجاله سویا در بازار غیررسمی دخیل هستند نسبت به استخراج روزانه قیمت این محصول اقدام کند.

ü      کنجاله سویا با وجود اهمیت بسیار زیاد آن در تامین خوراک دام و طیور، کالایی وارداتی است. هم اکنون نزدیک به 70 درصد کنجاله سویای مصرفی در داخل کشور از محل واردات تامین می شود. 30 درصدی باقیمانده نیز در کارخانه های داخلی استحصال کنجاله و روغن سویا تولید می شود. با این حال باید توجه داشت که خوراک این کارخانه ها یعنی همان دانه سویا نیز وارداتی بوده و سهم سویای داخل در تولید کنجاله تقریبا ناچیز است. لذا کنجاله سویا را باید محصولی کاملا وارداتی دانست. این واقعیت به نظر می رسد نقطه ضعفی برای قراردادهای آتی کنجاله سویا باشد چراکه پیش بینی می شود در صورت راه اندازی قراردادهای آتی کنجاله سویا، غالب شرکت کنندگان در این قرارداد، فعالانی با انگیزه پوشش ریسک قیمت باشند که در این صورت نسبت معاملات منجر به تحویل به کل معاملات بسیار بالا خواهد بود و این امر لزوم در دسترس بودن همیشگی محصول را گوشزد می کند حال آنکه با توجه به وارداتی بودن کنجاله سویا و مشکلات و موانعی که گاه بر سر ورود و ترخیص کالاها بوجود می آید، ممکن است در دسترس بودن دائمی خدشه دار شود. با این حال نگاهی به بورس های بزرگ دنیا نشان می دهد برخی از این بورس ها نیز اقدام به راه اندازی قراردادهای آتی بر روی کالاهایی کرده اند که آن را در دسترس نداشته اند اما نکته مهم در خصوص این بورس ها آن است که معاملات آتی منجر به تحویل در آنها سهم بسیار ناچیزی از کل معاملات را به خود اختصاص می دهد.

ü      بجز آن بخش از محصولات کنجاله سویا که از محل سویای وارداتی در کشور تولید می شود، تقریبا تمام معاملات این کالا در بازار سنتی و همچنین بورس کالای ایران مربوط به کنجاله سویای وارداتی است که بازار آن در اختیار عده محدودی است. در لایه نخست معاملات کنجاله سویا قبل از آنکه محصول در اختیار واسطه های دوم و سوم قرار بگیرد، این بازار به صورت یک بازار انحصار چندجانبه^[32] عمل می کند که کشف رقابتی قیمت نقد در بازار نقدی را با ابهاماتی مواجه می کند. البته با توجه به چندلایه ای بودن بازار سنتی ذرت و ایجاد شبکه های توزیع، امکان تأثیرگذاری یک وارد کننده یا تولید کننده خاص به تنهایی بر روی قیمت های ذرت تا حد زیادی کاهش یافته و وجود واسطه های درجه دوم وسوم در بازار، باعث خارج شدن این بازار از شکل انحصاری شده است.

ü      حضور دولت در بازار کنجاله سویا بسیار پررنگ و تاثیرگذار است. دولت با استفاده از ابزارهای مدریتی و نظارتی خود از جمله نرخ تعرفه و نیز سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان یکی از عوامل تاثرگذار در تعیین نرخ کنجاله سویا و بسیاری از محصولات مهم کشاورزی است. ورود دولت به بازار محصولاتی همچون کنجاله سویا از تابستان سال 91 همزمان با اولویت بندی کالاهای وارداتی و تخصیص ارز مرجع به این محصول پررنگ تر و تاثیرگذارتر شد. به طوری که هم اکنون کنجاله سویا در زمره محصولاتی است که با توجه به دریافت ارز با نرخ مرجع، مشمول قیمت گذاری دولتی است. با این حال نوسانات قیمت های جهانی کنجاله سویا کماکان یکی از عواملی است که می تواند قیمت این محصول در داخل را نیز با تغییر و نوسان مواجه سازد. علاوه بر این به نظر می رسد تصمیم دولت برای ورود کنجاله سویا و برخی دیگر از محصولات کشاورزی به سبد کالاهای مشمول قیمت گذاری، محدود به شرایط غیرعادی ناشی از تلاطم های شدید ارزی بوده و با عادی شدن شرایط روند قیمتی این به حالت سابق بازخواهد گشت. اما مشخص نیست این شرایط تا چه زمان ادامه خواهد داشت.

ü      به دلیل حساسیت قیمتی بر روی کالایی مانند کنجاله سویا به عنوان نهاده اصلی تولید، در صورت کشف قیمت های آتی بسیار متفاوت از قیمت های نقد این دارایی، امکان تحت فشار قرار گرفتن شرکت بورس کالای ایران از طرف مراجع مختلف کنترل قیمت وجود دارد، مانند تجربه ای که در برخی برهه های زمانی در مورد قیمت های آتی سکه طلا وجود داشت. به نظر می رسد راه کار برطرف کردن اینگونه مشکلات هماهنگی با نهادهای ذی مدخل در امر محصول کنجاله سویا برای راه اندازی قرارداد آتی ذرت باشد. توضیح این مسئله برای نهادهایی مانند وزارت صنعت، معدن و تجارت ، جهاد کشاورزی و... که، قیمت های آتی می تواند به عنوان یک فاکتور پیش بینی کننده از طرف نهادهای نظارت بر بازار این دارایی بر تنظیم نوسانات شدید آن مورد استفاده قرار گیرد تا حدی راهگشا است. 

ü      لازمه راه اندازی موفق این قرارداد توجیه و آموزش کامل فعالان موجود در این بازار است و برنامه ریزی منسجم و هدفمند برای آموزش فعالان بازار این محصول در طول یک دوره زمانی مشخص قبل از راه اندازی قراداد آتی این محصول از ضروریات راه اندازی این قرارداد است. در بیشتر بورس های قراردادهای مشتقه نیز قبل از راه اندازی یک قرارداد آتی با فعالان احتمالی بر روی معاملات آن قرارداد جلسات و همایش های متعددی برگزار می شود.

ü      در مجموع راه اندازی قراردادهای آتی بر روی دارایی پایه کنجاله سویا با استانداردها و مشخصاتی که در ایران برای این محصول تعریف شده و مورد استفاده قرار می گیرد، توصیه می شود.

 

 

 

 

 

 

 بحث انبارداری کنجاله به دلیل فساد پذیری از حساسیت بیشتری نسبت به ذرت برخوردار می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

 

-          "الزامات مورد نیاز برای موفقیت قراردادهای آتی"  بورس کالای ایران، علیرضا ناصرپور

-         بیات، عصمت، استانداردهای کیفی سویا و کنجاله سویا، شرکت خوراک پرداز هزاره نوین

-         رضایی پور، حسن، تپش نبض حیات در بازار توحید، ماهنامه دام، کشت و صنعت، شماره 133

-         سازمان توسعه تجارت، کتاب مقررات صادرات و واردات ایران در سال 89،90 و 91

-          Cromwell, Gary, "Soybean Meal an Exceptional Protein Source", University of Kentucky, 2012

-          Smith Keith, Soybean Processing, Iowa State University, Crops Utilization Research Center

-          Jordan, Garry, What Determines Soybean Prices, University of Illinois

-          US Department of Agriculture, World Agricultural Supply and Demand Estimates, Sep. 2012

-          Chicago Mercantile Exchange, Grain and Oilseed Futures and Options

-          Chicago Mercantile Exchange, Self Study Guide to Hedging with Grain and Oilseed Futures and Options

-          Futures Industry Association, 2011 Annual Volume Survey

-          www.soymeal.org

-          www.soyatech.com

-          www.fao.org

-          www.dce.com

-          www.cmegroup.com

-          www.aceindia.com

-          www.theice.com

-          www.nopa.org

-          www.nasdaq.com