از هر 100 تومان نقدینگی 6 تومان اسکناس است، کارت های اعتباری جای پول را گرفتند

گروه بانک وبیمه روزنامه تعادل- محسن شمشیری : در دوره 8 ساله خرداد  84 تا خرداد 92 میزان پول یعنی اسکناس و سکه به اضافه حساب جاری و دیداری، از رقم 23909 میلیارد تومان به 107125 میلیارد تومان رسیده و نسبت آن به نقدینگی نیز از 34 درصد در سال 84 به 22.6 درصد در سال 92 کاهش یافت

میزان نقدینگی از رقم 70 هزار و 458 میلیارد تومان در خرداد 84 و دولت اصلاحات به رقم 472 هزار و 953 میلیارد تومان در خرداد 92 رسید و در این مدت 8سال دولت احمدی نژاد 6.71 برابر شده و 571 درصد رشد داشته است و به طور متوسط سالی 71 درصد رشد داشته است.

 اما اسکناس و مسکوک  در دست اشخاص از رقم 3634 میلیارد تومان در خرداد 84 به 27825 میلیارد تومان در خرداد 92 رسیده که نشان می دهد نسبت اسکناس و سکه از 5.16 درصد در سال 84 به 5.8 درصد رسیده  است  و از هر 100 تومان نقدینگی حدود 5 تومان را اسکناس تشکیل می دهد.

سهم اسکناس و سکه از نقدینگی کشور که در دهه 1360 و دهه 1370 بالای 10 درصد بوده، تحت تاثیر گسترش بانکداری الکترونیکی و افزایش گردش پرداخت ها و کارت های الکترونیکی به کمتر از 6 درصد کاهش یافته است.

بازار پولی و بانکی در اقتصاد ایران در دو دهه گذشته و به خصوص در 10 سال اخیر دچار تحولات بزرگی شده و مردم کوچه و بازار که خاطره اسکناس های 2 و 5 و 10 تومانی و سکه های 2 ریالی را به خاطر دارند، اکنون حتی پول خرد و سکه 500 تومانی و 200 تومانی را  برای پرداخت عوارض جاده ها و بلیت اتوبوس کمیاب می بینند و سهم اسکناس و سکه هم در معاملات بانکی و هم در کوچه و بازار و بقالی ها و فروشگاه ها کاهش زیادی داشته است.

 حتی برای خریدهای کوچک نیز از اسکناس های 1000 تومانی استفاده می شود و در بسیاری از خریدها، پرداخت ایران چک های 50 هزار تومانی متدوال شده و مردم به راحتی از کلمه تومان به جای 1000 تومان استفاده می کنند.

ظرف 8 سال گذشته و با رشد بانکداری الکترونیک، کارت ها و حساب های الکترونیک جای اسکناس و سکه را گرفته است.

بقالی ها و سوپر مارکت ها نیز دستگاه پز بانک های مختلف را نصب کرده اند و به جای پس دادن پول خرد و سکه  به عنوان بقیه ی پول دریافتی، شکلات و آدامس به مشتری پس می دهند و سکه و پول خرد کمیاب است و کار با حساب های الکترونیکی جایگزین حساب و کتاب اسکناس و پول خرد و شمردن اسکناس و سکه شده است.

بسیاری از مردم نیز در مقابل خرید خود عابر بانک ارائه می دهند تا مشکل پول خرد و پرداخت اسکناس را نداشته باشندو با یک بار کشیدن کارت، کل خرید خود را پرداخت می کنند و خلاصه آن که کارت های الکترونیک به راحتی همه گیر شده و در اکثر فروشگاه ها، نصب پز و کارت خوان، جایگزین دریافت و پرداخت اسکناس شده است و صندوق های حاوی سکه نیز به ندرت مشاهده می شود.

میزان نقدینگی از رقم 70 هزار و 458 میلیارد تومان در خرداد 84 و دولت اصلاحات به رقم 472 هزار و 953 میلیارد تومان در خرداد 92 رسید و در این مدت 8سال دولت احمدی نژاد 6.71 برابر شده و 571 درصد رشد داشته است و به طور متوسط سالی 71 درصد رشد داشته است.

اما اسکناس و مسکوک  در دست اشخاص از رقم 3634 میلیارد تومان در خرداد 84 به 27825 میلیارد تومان در خرداد 92 رسیده که نشان می دهد نسبت اسکناس و سکه از 5.16 درصد در سال 84 به 5.8 درصد رسیده  است  و از هر 100 تومان نقدینگی حدود 5 تومان را اسکناس تشکیل می دهد.

این موضوع نشان می دهد که اقتصاد ایران به راحتی آمادگی جایگزینی پول جدید و حذف چهار صفر را از واحد پولی ملی دارد و پول ملی به هر نامی با حذف چهار صفر به راحتی می تواند انتقال یابد.

برخی کارشناسان می گویند که ارزش ضرب سکه و فلز و هزینه ضرب سکه بیش از ارزش ریالی آن هزینه دارد و به همین خاطر در سال های اخیر، عملا سکه ها به خاطر آلیاژ نیکل و ارزش آن، از دور خارج شده اند و برای سیستم بانکی نیز صرف نمی کند که برای 100 تا 500 تومان سکه ضرب کند و این موضوع نیز نشان می دهد که اقتصاد به راحتی پذیرای پول جدید به جای 10.000 ریالی است که با عدد 1 قابل ضرب سکه است.

موجودی اسکناس و مسکوک از دارایی های سیستم بانکی و موسسات اعتباری نیز از رقم 842 میلیارد تومان در خرداد 84 به 3783 میلیارد تومان درخرداد 92 رسیده و 4.49 برابر شده و 349 درصد رشد داشته است.

نسبت اسکناس و مسکوک در سیستم بانکی به نقدینگی نیز از 1.2 درصد درسال 84 به 8 دهم درصد در خرداد 92 کاهش یافته و نشاندهنده این واقعیت است که گردش اسکناس و سکه در بانک های کشور کاهش یافته و جای خود را به پول الکترونیکی، کارت های بانکی، عابر بانک ها، کارت های هدیه، پزها  و حساب های الکترونیکی بانک ها داده است و مردم از طریق واریز پول از حساب های کوتاه مدت و جاری خود به حساب فروشنده، مبلغ خرید کالا و خدمات را پرداخت می کنند.

بسیاری از پرداخت قبض های برق و آب و گاز، قبض های جریمه، خرید انواع کالا، حق الزحمه خدمات مختلف، و حتی بلیت مترو و اتوبوس، از طریق کارت های الکترونیک انجام می شود.

همچنین حواله های بانکی، بین بانکی، حقوق و دستمزد، هدایا، عیدی و... نیز به صورت الکترونیکی انجام می شود و نقش پول نقد به شدت کاهش یافته است.

دو دهه پیش، سهم اسکناس و مسکوک از کل نقدینگی حدود 15 درصد و 10 درصد بود و در آن دوره کسی پیش بینی نمی کرد که سهم اسکناس روزی به 5 درصد نقدینگی کشور برسد.

اما امروز شاهد هستیم که تنها در دوره 8 سال گذشته، با رشد بانکداری الکترونیک و حساب های الکترونیکی و کارت های آن، چنین تحول بزرگی رخ داده و سهم اسکناس و مسکوک به 5 تا 6درصد نقدینگی رسیده است.

حجم پول یعنی اسکناس و سکه به اضافه سپرده های دیداری و حساب های جاری که معمولا از طریق چک معاملات را انجام می دهد، در دوره 8 ساله خرداد  84 تا خرداد 92 میزان پول یعنی اسکناس و سکه به اضافه حساب جاری و دیداری، از رقم 23909 میلیارد تومان به 107125 میلیارد تومان رسیده و نسبت آن به نقدینگی نیز از 34 درصد در سال 84 به 22.6 درصد کاهش یافته است.

این موضوع نشان می دهد که سهم پول و اسکناس  و حساب های جاری از نقدینگی کاهش یافته و جای خود را به سپرده های بلندمدت و کوتاه مدت یعنی شبه پول داده است

کاهش زمان نقدشوندگی سپرده کوتاه مدت الکترونیکی نسبت به زمان وصول چک، تعریف پول و اثر آن برتورم را تغییر داده است

اقتصاددانان متناسب با سرعت نقدشوندگی سپرده ها و حساب های بانکی، تعریف پول و شبه پول را مطرح کرده اند و اسکناس و سکه و حساب های جاری یا دیداری را با عنوان "پول" و سپرده های مدت دار شامل کوتاه مدت، بلندمدت و قرض الحسنه را با تعریف "شبه پول" معرفی می کنند

از آن جا که اثر گردش پول در هریک از این حساب ها و سپرده ها، بر تورم  و رشد اقتصادی و تولید و اشتغال متفاوت است در نتیجه ادبیات اقتصادی توصیه می کند که سپرده گذاری و پس انداز بلندمدت و رشد شبه پول تشویق شود تا به سمت سرمایه گذاری و تولید هدایت شده و منشا رونق و رشد اقتصادی و اشتغال زایی باشد و با کاهش گردش پول نقد در بازار مصرف و جذب آن به بانک ها و تزریق آن به تولید، زمینه کاهش تورم و افزایش تولید فراهم شود.

اما با گسترش بانکداری الکترونیک و همچنین به خاطر نوسانات اقتصادی در سال های اخیر، سپرده گذاران و پس انداز کنندگان، تمایل بیشتری به حساب های کوتاه مدت نشان داده اندتا هم قادر باشند که دسترسی به پول نقد داشته باشند و در صورت نیاز، بلافاصله پول خود را از حساب کوتاه مدت دریافت و خرج کنند و هم بابت پول خود در حساب کوتاه مدت، سود نسبی دریافت نمایند. در نتیجه حدود یک سوم از نقدینگی کشور به سمت حساب های کوتاه مدت هدایت شد و حساب های کوتاه مدت زیر 1 سال با اقبال بیشتری مواجه شد.

اما با رشد بانکداری الکترونیک، تمایل به حساب های کوتاه مدت به خاطر افزایش قدرت نقد شوندگی و سرعت تبدیل آن به پول نقد بیشتر شده است زیرا کارت های الکترونیک که ماهیت آن حساب کوتاه مدت است جایگزین دفترچه های کوتاه مدت قبلی شده است و مردم هم سود دریافت می کنندو هم بلافاصله می توانندپول خود را خرج کنند  و این موضوع باعث شده که سرعت تبدیل حساب کوتاه مدت به پول نقد حتی از سرعت وصول چک نیز بیشتر شده است.

استفاده از کارت های الکترونیکی با حساب کوتاه مدت در چند سال اخیر روبه افزایش گذاشته و مردم به جای آن که اسکناس در جیب و کیف خود نگهداری کنند با استفاده از این کارت ها هم از سود روزانه، ماهانه و 6 ماهه و سالانه بهره می برند و هم در صورت نیاز برای خرید و معاملات خود به عنوان پول نقد و اسکناس از آن استفاده می کنند.

یعنی حساب کوتاه مدت در کارت های اعتباری، در واقع هم کار سرمایه گذاری و سپرده های کوتاه را انجام می دهد و نقش شبه پول را دارد و هم به عنوان کیف پول همراه مردم و مصرف کنندگان نقش اسکناس و پول را دارد و هر زمان که لازم باشد در خریدها از آن استفاده می شود و با کشیدن کارت روی دستگاه کارت خوان، حساب کوتاه مدت تبدیل به اسکناس و پول نقد می شود.

براین اساس، باید توجه داشت که اساسا تعریف پول و شبه پول و اسکناس و پول نقد و حساب جاری و حساب کوتاه مدت تغییر یافته و امروز سرعت نقدشوندگی  حساب کوتاه مدت با این کارت های الکترونیک، حتی از چک و سپرده دیداری که پول نامیده می شود بیشتر است و این پارادوکس را ایجاد کرده که کدام پول است و کدام شبه پول؟!

اگر کارت های الکترونیکی با حساب کوتاه مدت شبه پول است پس چرا سریع قابل نقد شدن و خرج کردن است و اگر حساب جاری یا چک پول نامیده می شود چرا نقد کردن چک نسبت به نقد شدن حساب کوتاه مدت کارت های الکترونیک بیشتر زمان می برد و باید به بانک مربوطه اشاره کنیم تا چک نقد شود؟!

جالب این است که کارت الکترونیک حساب کوتاه مدت در هر باجه و دستگاه کارت خوانی قابل نقد شدن است اما چک تنها در بانک مربوطه، شعبه صادرکننده چک و... قابل نقد شدن است.

 این بخش از گردش نقدینگی یعنی حساب های کوتاه مدت را باید جداگانه تحلیل کرد زیرا ضمن این که به این کارت ها و حساب ها سود کوتاه مدت تعلق می گیرد و شبه پول تلقی می شود اما درعین حال این کارت ها حکم کیف پول و اسکناس را بازی می کند و برای خریدها و معاملات از آن استفاده می شود.

به عبارت دیگر، حساب های کوتاه مدت اگر چه سرمایه گذاری و شبه پول خوانده می شود اما هر لحظه ممکن است تبدیل به پول و اسکناس و حساب جاری شود. 

این اتفاق از شاخص های بانکداری الکترونیک است اما این اشکال را به همراه دارد که نمی توان روی آن حسابی برای سرمایه گذاری باز کرد.

سرمایه گذاری مدت دار شاخص مهمی برای میزان تمایل مردم به سرمایه گذاری و پس انداز است و نشان می دهد که مردم به جای مصرف آنی پول خود، بخشی از پول و درآمد و دارایی خود را صرف پس انداز و سرمایه گذاری و کسب سود از بانک ها کرده اند.

این رقم از 37943 میلیارد تومان در خرداد 84 که 53.8 درصد نقدینگی در سال 84بوده به رقم 326 هزار  980 میلیارد تومان در خرداد 92 رسیده که معادل 69.1درصد نقدینگی کشور بوده است.

افزایش 15.3 درصدی نسبت سرمایه گذاری مدت دار به نقدینگی کشور نشان دهنده تمایل مردم به نگهداری پول به صورت کوتاه مدت و سپرده بلندمدت به جای سپرده دیداری و حساب جاری و اسکناس و پول نقد است.

البته عامل عمده این اتفاق، به احتمال زیاد به رشد بانکداری الکترونیک مرتبط است زیرا  قبلا حساب کوتاه مدت به صورت دفترچه بود و برای برداشت از آن باید حتما به باجه بانک مراجعه می کردیم و در صف بانک انتظار می کشیدیم اما حالا می توانیم در حجم کوچک و به صورت یک کارت الکترونیکی، حساب سپرده کوتاه مدت را همراه خود داشته باشیم و هر زمان خواستیم از دستگاه های کارت خوان برداشت کنیم و با سرعت تبدیل به پول نقد کنیم.

وقتی پول را می توانیم در حساب کوتاه مدت به صورت کارت در کیف و جیب خود به همراه داشته باشیم نتیجه این می شود که حساب کوتاه مدت رشد می کند و سپرده گذار هم سرمایه گذاری کرده و هم پول نقد به همراه خود دارد.

در نتیجه ضمن این که مردم تمایل خود را به سرمایه گذاری و پس انداز مدت دار نشان داده اند اما بانک ها خیلی نمی توانند روی این مبلغ سپرده کوتاه مدت حساب باز کنند زیرا هر لحظه ممکن است که تبدیل به پول نقد شود و خرج شود.