بحران انرژی مصر و عربستان سعودی و مشکلات ژنرال السیسی با اقتصاد

پترونت: تابستان گذشته بود که محمد مرسی پس از یک سلسله اعتراضات خیابانی، در نهایت با کودتای ژنرال عبدالفتاح السیسی از کار برکنار شد و مستقیماً به زندان افتاد. بی‌شک مشکلات اقتصادی و در کانون آن‌ها مسئله‌ کمبود انرژی چیزی بود که در سقوط مرسی نقشی اساسی داشت.

گرچه در سقوط مرسی، عوامل سیاسی از جمله تلاش خود وی برای قبضه کردن قدرت توسط حزب اخوان‌المسلمین نیز دخیل بود، اما در نهایت چیزی که باعث شد تا طیف عظیمی از مردم نسبت به برکناری وی، بی‌طرف و خنثی باقی بمانند، عملکرد ضعیف دولت وی در تأمین اقتصادی مردم مصر بود. اگرچه طرفداران اخوان‌المسلمین در اعتراض به برکناری وی بارها به خیابان قاهره و دیگر شهرهای مصر ریخته‌اند، اما تعداد کسانی که از برکناری وی و در واقع از کودتای نظامیان حمایت کرده‌اند نیز کم نبوده است. حضور میلیون‌ها نفر در خیابان‌های قاهره در حمایت از برکناری مرسی، اگرچه جزئی از واقعیت بود، اما نمی‌تواند این واقعیت را عوض کند که برکناری وی در نتیجه‌ یک کودتای تمام‌عیار اتفاق افتاد.

هدف نوشته حاضر این است که مشکلات سیاسی مصر را در کنار مشکلات اقتصادی این کشور بررسی کند. ما در این نوشته مشکلات اقتصادی مصر را از دریچه بحران انرژی این کشور به بحث خواهیم گذاشت و سایر مشکلات اقتصادی این کشور را به تفصیل بررسی نخواهیم کرد. در این راستا بیایید از تابستان سال گذشته یعنی درست از روزهای پیش از برکناری محمد مرسی شروع کنیم.

اقتصاد مصر به شدت به گاز طبیعی وابسته است. در واقع، 96 درصد از نیروی برق تولید شده در مصر از سوختن فرآورده‌های نفتی و گازی به‌دست می‌آید. جمعیت مصر در سال‌های گذشته مدام رو به افزایش بوده است. پرجمعیت‌ترین کشور عرب دنیا در حالی روزها و ماه‌های پس از سرنگونی مبارک را سپری می‌کرد که تولید گاز در این کشورها شدیداً کاهش یافته بود. حوادث و آشوب‌های مرتبط با انقلاب 25 ژانویه، عملاً کاهش تولید گاز را تشدید کرده بود و این در حالی بود که قسمت اعظم گاز تولیدشده نیز می‌بایست به واسطه قراردادهای صادراتی به شرکت‌های خارجی فروخته شود. قطعی برق در تابستان و صف‌های طولانی، بنزین، گازوئیل و گاز به یک امر روزمره در تابستان 2013 مصر تبدیل شده بود. تابستان اوج مصرف حامل‌های انرژی در مصر است، چرا که گرمای هوا نیاز به وسائل خنک‌کننده را به شدت افزایش می‌دهد. افزایش مصرف در این فصل به خودی خود، قطعی بیشتر برق را به همراه داشت و این عامل نارضایتی شهروندان مصری از محمد مرسی را افزایش داد.

علاوه بر این، کاهش تولید نفت و گاز و افزایش قیمت‌ها باعث شده بود تا محصولات صنایع انرژی‌بر نظیر سیمان به شدت گران شود. انرژی موتور محرکه‌ صنعت است و در تولید تمامی کالاها به میزان کمتر یا بیشتر دخالت دارد. کمبود انرژی به معنای ورود به مرحله رکود اقتصادی است و رکود اقتصادی نیز می‌تواند ثبات سیاسی کشورها را با خطر مواجه کند. از طرف دیگر، بر هم خوردن ثبات سیاسی نیز کارکردهای اقتصادی و سرمایه‌گذاری را با خطر مواجه می‌سازد و این خود رکود بیشتر را به همراه دارد. این دقیقاً همان اتفاقی بود که در مصرِ دوران ریاست جمهوری مرسی افتاد. بی‌ثباتی سیاسی، رکود اقتصادی به یادگار مانده از دوران مبارک را تشدید کرد و این رکود متعاقباً نارضایتی از عملکرد مرسی را افزایش داد. مصر عملاً با چرخه‌ای از رکود اقتصادی، بحران سیاسی و رکود اقتصادی روبرو بوده است. در واقع، دولتی که نتواند رفاه نسبی شهروندان خود را تأمین کند به مرور با عدم مشروعیت اجتماعی مواجه می‌شود. در شرایط انقلابی خود به خود فضا برای بیان اعتراضات بازتر است و نارضایتی‌های شهروندان زودتر به عمل سیاسی مستقیم ترجمه خواهد شد. نارضایتی از مسئله کمبود انرژی در مصر و به تبع آن نارضایتی از رکود اقتصادی و فقر روزافزون باعث شد تا هجمه‌ها علیه مرسی افزایش یابد و عملاً شرایط اجتماعی برای یک کودتای تمام‌عیار فراهم شد.

این شرایط همان چیزی بود که ارتش مصر به دنبال آن بود: ارتش با رهبری عبدالفتاح السیسی فرصت را قاپید و پس از یک التیماتوم، محمد مرسی را از کار برکنار و روانه زندان کرد. همزمان با این عامل اقتصادی، اقدامات مرسی در حوزه سیاست نیز به نارضایتی طیف‌های وسیعی از طبقه متوسط مصر دامن زده بود. با این حال، باید به‌طور گذرا تأکید کنیم که میزان نارضایتی‌ها از محمد مرسی و دولت اخوان‌المسلمین هر چقدر هم که زیاد بوده باشد، دلیلی بر این نیست که آینده روشن‌تری نسبت به دوران مرسی، در انتظار مردم مصر خواهد بود.

مصرِ پس از مرسی و مسئله انرژی

اما آیا دوران رکود اقتصادی در مصر به سر آمده است و مسئله کمبود انرژی این کشور حل شده است؟ عربستان سعودی از ژوئیه سال 2013 یعنی بعد از برکناری مرسی کمک‌های بلاعوض نفتی خود را به مصر شروع کرده است و با دست و دلبازی هرچه بیشتر، سعی در تقویت دولت موقت مصر دارد. عربستان در ماه آوریل، می و ژوئن سال جاری جمعاً 1.2 میلیارد دلار به مصر کمک نفتی خواهد کرد و در ماه ژوئیه و اوت نیز 700 میلیون دلار دیگر به این کشور کمک خواهد کرد. تا ماه سپتامبر سال جاری، کمک‌های بلاعوض عربستان به مصر که همگی در قالب فراورده‌های نفتی هستند، بالغ بر 4.6 میلیارد دلار خواهد شد. از زمان برکناری محمد مرسی تا کنون، کشورهای عربستان، کویت و امارات متحده عربی 12 میلیارد دلار به دولت موقت این کشور کمک کرده‌اند. این در حالی است که هفته گذشته السیسی در یک مصاحبه تلویزیونی عنوان کرده است که کمک‌های کشورهای عربی عضو شورای همکاری خلیج‌فارس به مصر، بالغ بر 20 میلیارد دلار بالغ است.

این اعداد و ارقام به خوبی نشان می‌دهند که چه کسی در خاور میانه از کودتای ارتش در مصر منتفع می‌شود. عربستان سعودی که از برکناری حسنی مبارک به شدت ناراضی بود و حتی در واکنش به این برکناری اعتراض خود را نیز به سیاست‌های واشنگتن اعلام کرد، اکنون به‌صورت تمام‌قد از عبدالفتاح السیسی و حکومت نظامیان در مصر حمایت می‌کند. عربستان در حال خریدن مصرِ آینده است و تنها هدیه‌های نفتی‌اش را در این راستا روانه کانال سوئز می‌کند. آن چیزی که قطعی‌ست، این است که آینده مصری که طراح و تئوری‌پردازش عربستان و آل‌سعود باشد، اگر تیره‌ و تارتر از دوران مبارک نباشد، از آن روشن‌تر نیز نخواهد بود.

علاوه بر این، واضح و مشخص است که کمک‌های عربستان تنها حالت موقتی و مقطعی خواهد داشت. هدیه‌های نفتی عربستان تنها بنا به ضرورتی مقطعی به مصر صادر می‌شوند و هدف این است که پایه‌های حکومت عبدالفتاح السیسی در مصر مستحکم شود. وقتی که السیسی با چاشنی نفت عربستان و زور ارتش، فضای سیاسی را در مصر آرام کرد، قطعاً این محموله‌ها نیز به مقصد قاهره ارسال نخواهند شد. از طرف دیگر، مشکل کمبود انرژی در مصر به حدی شدید است که این محموله‌ها نیز آن‌ را برطرف نخواهد کرد. تقاضا برای برق به‌طور متوسط سالانه 7 درصد در مصر با رشد مواجه می‌شود. از طرف دیگر در سال مالی آتی، مصرف گاز در مصر به 5.57 میلیارد فوت مکعب در روز خواهد رسید و از تولید مورد انتظار این کشور، یعنی 5.4 میلیارد فوت مکعب در سال پیشی خواهد گرفت. از آن‌جا که بیشتر میزان گاز تولیدشده نیز بنا به قراردادهای صادراتی باید به مشتریان خارجی واگذار شود، مشکل کمبود انرژی در مصر همچنان در حد یک بحران تمام‌عیار خواهد بود.

مصر در حالی در پنجم و ششم خرداد ماه (26 و 27 ماه می) انتخابات ریاست جمهوری خود را آغاز خواهد کرد که به احتمال قوی، ژنرال عبدالفتاح السیسی برنده آن خواهد بود. السیسی که حمایت تمام‌عیار عربستان را با خود دارد شاید بتواند در تابستان گرم سال جاری از بحران شدید کمبود انرژی مصر جان سالم به در برد، اما مشکل رکود اقتصادی مصر همچنان پابرجا خواهد بود و به احتمال زیاد در زمانی مقتضی با السیسی همانی را خواهد کرد که السیسی با مرسی کرد.

نویسنده: عبدالکریم پهلوانی