تولید سالانه بیش از 551 میلیون تن ماده معدنی ظرفیت بزرگ احیای صنعت و اقتصاد کشور در دوره بازسازی / صنایع معدنی و فولاد محور رشد بالای صنعتی در روسیه، آلمان و سایر کشورهای جهان در طول تاریخ بوده است

اقتصاد گردان - محسن شمشیری 

شواهد تاریخی نشان می دهد که بسیاری از کشورهای جهان از جمله آلمان، روسیه و سایر کشورهای جهان، از طریق رشد سرمایه گذاری و ظرفیت سازی در صنایع فولاد و معادن مختلف، زمینه ساز اشتغال، درآمد و رشد اقتصادی و سرمایه گذاری های مختلف بوده و ظرف چند سال قدرت بزرگی در زمینه مدرن شدن، تمدن سازی و تغییرات اجتماعی و سیاسی را ایجاد کرده اند. 

آمارها نشان می دهد که معادن کشور حتی در شرایط تحریم، و مشکلات سال های اخیر، نه تنها بیشترین رشد را در بین بخش های اقتصادی داشته اند بلکه با رشد 3.4 درصدی تعداد معادن کشور، رشد 1.5 درصدی تعداد شاغلان، رشد 25.8 درصدی ارزش افزوده، افزایش 3 درصدی تولید ماده معدنی و رشد 25.4 درصدی ارزش ماده معدنی تولید شده، رشد 46.4 درصدی ارزش سرمايه‌گذاري معادن مواجه بوده اند و با تولید سالانه بیش از 551 میلیون تن ماده معدنی به ارزش 511 همت ظرفیت بزرگی برای احیای صنعت و اقتصاد کشور در شرایط بازسازی پس از جنگ محسوب می شوند. 

آخرین نتایج آمارگیری از معادن در حال بهره برداری کشور در سال 1404 که توسط مرکز آمار ایران انجام شده نشان می دهد که معادن کشور با ظرفیت قابل توجه خود در کشور پهناور ایران و برخورداری از پهنه های وسیع و تنوع مواد معدنی در نقاط مختلف کشور، می توانند به بزرگترین پشتوانه اقتصادی و صنعتی کشور برای ایجاد اشتغال، ارزش افزوده، رشد، درآمد و تبدیل شدن به موتور محرک بسیاری از صنایع کشور و حتی افزایش قابل توجه صادرات صنعتی تبدیل شوند و مشکلات کشور از جهت خام فروشی، اتکا به نفت وگاز، کسری بودجه و منابع و سایر چالش های توسعه نیافتگی را کاهش دهند. 

نتایج طرح آمارگیری از معادن در حال بهره‌برداری کشور سال 1404 نشان می دهد که در سال 1403 تعداد معادن درحال بهره‌برداري کشور 6670 معدن بوده که نسبت به سال قبل 3.4 درصد (219 معدن) افزایش داشته است. از نظر تعداد، ارزش افزوده و تولید، ارزش سرمایه گذاری ها و تمرکز بر معادن، به خوبی می توان دریافت که ایران از معادن ارزشمند از جمله در فلزات ارزشمند و مورد استفاده در صنایع و فناوری های روز دنیا برخوردار است و البته هنوز در بسیاری از موارد، اکتشاف و استخراج و سرمایه گذاری ها در حد مورد انتظار نیست و افزایش سرمایه گذاری ها و تخصیص بودجه، مجوزهای فعالیت در پهنه های معدنی می تواند نقش و سهم معادن ایران را بیش از گذشته مطرح و افزایش دهد. 
آمارهای به دست آمده هنوز تا اهداف مورد انتظار فاصله بسیاری دارد و متناسب با برخورداری ایران از ذخایر و ظرفیت های بزرگ معادن جهان نیست. براین اساس برای آنکه ایران بتواند متناسب با سهم خود از ذخایر معدنی جهان، به رشد و توسعه صنایع اقدام کند، باید برنامه ریزی های گسترده ای در زمینه رشد سرمایه گذاری، به کار گیری نیروی انسانی جوان با تجربه و صاحب دانش انجام شود. 
در شرایط کنونی و متناسب با تجربه کشور در 200 سال گذشته و تجربه های بسیاری که در جریان توسعه صنعت نفت وگاز و صادرات سایر کالاها و همکاری های بین المللی کسب کرده ایم، در می یابیم که توسعه معادن و صنایع معدنی کشور، بهتر از نفت وگاز می تواند تکیه گاه افزایش صادرات، اشتغال، درآمد ارزی و تومانی و تولید کشور باشد. صنایع معدنی نه تنها چالش های سیاسی کمتری نسبت به نفت وگاز دارد، بلکه از نظر تنوع و گستردگی مواد معدنی در کل کشور، می تواند تمام مرزهای جغرافیایی ایران را براری توسعه و رشد استان های مختلف به کار بگیرد. 
لازم است که مسوولان کشور، برنامه ریزی مدون و مناسبی را برای توسعه معادن و صنایع معدنی در جهت کاهش خام فروشی، کاهش اتکا به نفت وگاز، افزایش ظرفیت های تولیدی و صادراتی به کار بگیرند تا ضمن سرعت بخشیدن به بازسازی اقتصاد پس از جنگ، مشکلات و چالش های کمتری را در آینده شاهد باشیم. 
مروری بر نتایج به دست آمده نشان می دهد که در سال 1403 تعداد معادن درحال بهره‌برداري کشور 6670 معدن بوده که نسبت به سال قبل 3.4 درصد (219 معدن) افزایش داشته است.
 در سال 1403 تعداد شاغلان معادن درحال بهره‌برداري کشور 146223 نفر بوده که نسبت به سال قبل 1.5درصد (2136 نفر) افزایش داشته است.

بیش از 43 همت ارزش افزوده 
در سال 1403 معادن در حال بهره‌برداري کشور 432131 میلیارد تومان ارزش افزوده ایجاد کرده‌اند که نسبت به سال قبل 25.8 درصد افزایش نشان می‌دهد.
 استان هاي كرمان، يزد و آذربایجان شرقی به ترتيب با 188841، 67008 و 40865 ميليارد تومان بيش‌ترين ارزش افزوده را داشته‌اند.

551 میلیون تن ماده معدنی به ارزش 511 همت
 در سال 1403، حدود 551 میلیون و 400 هزار تن مواد معدنی به ارزش 511187 میلیارد تومان تولید شده كه نسبت به سال قبل از نظر مقدار 16143 هزار تن و از نظر ارزش 103480 ميليارد تومان، به ترتيب معادل 3 درصد و 25.4 درصد افزايش داشته است.
 در سال 1403، ارزش سرمايه‌گذاري معادن در حال بهره‌برداري کشور معادل 21187 میلیارد تومان بوده که نسبت به سال قبل 46.4 درصد افزایش داشته است.

تولید مواد معدنی نقطه آغاز یک زنجیره تامین با ارزش در بخشهای مختلف اقتصادی به ویژه صنعت و ساختمان محسوب میشود. معادن در ایجاد اشتغال پایدار و تولید ارزش افزوده نقش به سزایی دارند. صادرات مستقیم و غیر مستقیم تولیدات مواد معدنی و صنایع معدنی در اقتصاد سهم عمده ای دارد. بهره برداری صحیح و علمی از ذخایر انبوه و متنوع معدنی کشور مستلزم برنامه ریزی های دقیق بوده و این هدف جز با در اختیار داشتن آمار و اطلاعات دقیق و به هنگام از فعالیت های این بخش میسر نخواهد شد. 
براین اساس، محاسبه سهم معادن در تولید ناخالص داخلی کشور، مقدار و ارزش تولیدات مواد معدنی، مقدار و ارزش صادرات مستقیم، ارزش افزوده، ترکیب نیروی انسانی، مقدار استخراج مواد معدنی، ارزش سرمایه گذاری و ... ضروری است تا مسوولان و برنامه ریزان و مدیران به این ظرفیت های بزرگ توجه داشته باشند. 

تعداد معادن در حال بهره برداری کشور

نتایج طرح آمارگیری از معادن در حال بهره برداری کشور سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که تعداد ۶۶۷۰ معدن به فعالیت مشغول بوده اند که نسبت به سال 1402 معادل 6451معدن 3.4 درصد افزایش نشان می دهد.
از این تعداد 1784 معدن 2.5 درصد افزایش مربوط به استخراج شن و ماسه 843 معدن 0.2 درصد افزایش استخراج سنگهای تزئینی و ۸۵۰ معدن 5.3 درصد افزایش مربوط به استخراج سنگ لاشه می باشد.

استان های خراسان رضوی، اصفهان و سمنان به ترتیب با تعداد ۶۱۷ ، 446 و 431 معدن، بیشترین و استان های البرز، ایلام و گیلان به ترتیب با ۶۴، ۵۶ و ۵۲ معدن کمترین معادن در حال بهر مبرداری کشور را به خود اختصاص داده اند.

تعداد شاغلان و مزد و حقوق و پرداختی بابت جبران خدمات

تایج به دست آمده از آمارگیری نشان می دهد که مجموعاً ۱۴۶۲۲۳ نفر در معادن در حال بهره برداری کشور به کار اشتغال داشته اند که از این تعداد 3۲۱۵۲ نفر کارگران ساده 4۲۵۳۱ نفر کارگران ماهر، ۸۹۲۱ نفر تکنسین ها ۱۰۲۰۲ نفر مهندسین 25630 نفر شاغلان امور حمل و نقل و ۲۶۸۰۵ نفر شاغلان امور اداری و مالی بوده اند.

 تعداد شاغلان با ۲۱۲۶ نفر افزایش حدود 1.5 درصد و جبران خدمات شاغلان با ۱۳۷۹۵۰ میلیارد تومان افزایش 44 درصد تغییر داشته اند.

در سال ۱۴۰۳ استان های کرمان، یزد و خراسان جنوبی به ترتیب با 3۳۲۲۶ ، 17960 و ۱۰۵۹۲ نفر بالاترین تعداد شاغلان را به خود اختصاص داده اند.

در بین فعالیت های مختلف معادن سنگ آهن، سنگ مس و شن و ماسه به ترتیب با 40034، 20267 و ۱۸۸۰۰ نفر بیش ترین تعداد شاغلان را دارا بوده اند. لازم به ذکر است که تعداد شاغلان زن در سال 1403 با ۱۱۸ نفر کاهش نسبت به سال 1402 از ۲۲۲۰ نفر به ۲۱۰۲ نفر رسیده است.

152 میلیون دلار صادرات مستقیم
در سال 1403 حدود 55140۰ هزار تن مواد معدنی به ارزش 511187 میلیارد تومان تولید شده است. از این مقدار حدود ۳۱۱۸ هزار تن مواد معدنی به ارزش ۱۵۲ میلیون دلار به طور مستقیم از معدن به خارج از کشور صادر شده است. 
این در حالی است که در سال 1402 حدود ۲۸۳۴ هزار تن مواد معدنی به ارزش بیش از 116 میلیون دلار صادر شده است. به این ترتی به مقدار صادرات مستقیم معادن نسبت به سال ۱۴۰۲ حدود ۱۰درصد و ارزش آن بر حسب دلار 31 درصد افزایش داشته است.

برسی نتایج طرح آمارگیری از معادن در حال بهربرداری سال 1403 در خصوص توزیع استانی ارزش تولیدات نشان می دهد که استان های کرمان، یزد و آذربایجان شرقی به ترتیب با 224398، 84704 و 45079 میلیارد تومان بالاترین ارزش تولید سالانه را به خود اختصاص داده اند.
 ارزش کل تولیدات معادن در حال بهر مبرداری کشور در سال 1403 بالغ بر 511168 میلیارد تومان بوده است و در بین فعالیت های مختلف، معادن سنگ آهن، سنگ مس و سنگ سرب و روی به ترتیب با ۲۵۶۷۳۳، 137287 و 26321 میلیارد تومان بالاترین ارزش تولید سالانه را داشته اند.

ارزش سرمایه گذاری معادن در حال بهره برداری 
 ارزش سرمایه گذاری معادن در حال بهربرداری در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل 46.6 درصد افزایش داشته است.

 در سال 1403 ارزش سرمایه گذاری معادن در حال بهره برداری کشور 21187 میلیارد تومان بوده است و در بین فعالیت های مختلف سنگ آهن، شن و ماسه و سنگ مس به ترتیب 7507،2869، 2690 میلیارد تومان بیش ترین سرمایه گذاری را داشته اند.
استان های کرمان، یزد و آذربایجان شرقی به ترتیب با 3797، 3221 و 1897 میلیارد تومان بیشترین سرمایه گذاری سالانه را دارا بوده اند.
 از کل ۲۱۱۸7 میلیارد تومان سرمایه گذاری در سال 1403 مبلغ ۱۱403 میلیارد تومان مربوط به ماشین آلات، ابزار و وسایل کار با دوام ۱۲۱4 میلیارد تومان مربوط به وسایل نقلیه، ۵۹۶ میلیارد تومان مربوط به لوازم و تجهیزات اداری ۳۹42 میلیارد تومان مربوط به ساختمان و تاسیسات بدون زمین، 432 میلیارد تومان مربوط به راه اختصاصی 2534 میلیارد تومان مربوط به توسعه و اکتشاف، حدود 83 میلیارد تومان مربوط به نرم افزارهای رایانه ای و 984 میلیارد تومان مربوط به سایر موارد سرمایه گذاری بوده است.

ارزش افزوده معادن در حال بهره برداری

ارزش افزوده حاصل از معادن در حال بهره برداری کشور در سال 1403 حدود 432131 میلیارد تومان بوده که نسبت به سال ۱۴۰۲، 25.8 درصد افزایش داشته است.

استان های کرمان، یزد و آذربایجان شرقی به ترتیب با ۱۸۸۸۴۱، ۶۷۰۰۸ و 4۰۸۶۵ میلیارد تومان بیش ترین ارزش افزوده را داشته اند.

 در بین فعالیت های مختلف معادن سنگ آهن سنگ مس و سنگ سرب و روی به ترتیب با 209100، 124245 و 24448 میلیارد تومان بالاترین ارزش افزوده را داشته اند.
طرح آمارگیری از معادن در حال بهره‌برداری کشور هر ساله از اوایل تیر ماه شروع و به مدت 3 ماه در کل کشور انجام می‌شود. این طرح با اهداف کلی تهيه آمار و اطلاعات مربوط به عملكرد اين بخش و محاسبه سهم آن در توليد ناخالص داخلي كشور، همچنین اتخاذ سیاست‌های اقتصادی و ارزیابی نتایج برنامه‌ها، و اهداف تفصیلی تهيه آمار و اطلاعات در زمينه‌هاي مقدار و ارزش توليدات مواد معدني، مقدار و ارزش فروش مواد معدني، ارزش افزوده ، تعداد شاغلان و ارزش سرمايه گذاري در معادن اجرا می‌شود. این طرح آمارگیری در سال 1404 با مراجعه به معادن کشور برای دستیابی به اطلاعات سال 1403 اجرا شده است (روش جمع‌آوری اطلاعات معادن به صورت سرشماری است).