دلایل توقف قیمت دلار در اسفند و فروردین؛ از کاهش قاچاق طلا، خروج ارز و سوداگری تا افزایش درآمد نفت و توجه مردم به نگهداری ریال در شرایط جنگ

اقتصاد گردان – محسن شمشیری 
در دوره جنگ و اسفند 1404 و فروردین ماه 1405 که نرخ دلار در کانال زیر 160 هزار تومان معامله میشد و یا به دلایلی نرخ مشخص نبود، برخی فعالان اقتصادی و مردم این پرسش را مطرح می کردند که چرا خرید و فروش نمی شود، چرا نرخ بالا نرفته است و همچنان در محدوده زیر 160 هزار تومان باقی مانده است؟
واقعیت این است که در شرایط جنگ، شرایط عرضه و تقاضای ارز تغییر کرده و مردم بیشتر به امنیت، نگهداری ریال، نیازهای معیشتی، اجاره محل زندگی، خرید مواد خوراکی، حمل و نقل و بنزین، سفر به شهرهای دیگر و... بها می دهند و خریدهای لوکس، سفرهای خارجی، حواله دلاری، کالاهای غیر ضروری، خرید طلا، هدیه دادن، کالاهای قاچاق و تفننی مثل مواد مخدر، تجارت کالا و... را در اولویت های بعدی قرار می دهند. در نتیجه طبیعی است که تقاضا برای ارز و دلار به شدت کاهش می یابد. 
فعالان بازار و کسب وکارها نیز قادر به فعالیت مانند شرایط قبل از جنگ نیستند. از بازار طلا و ارز، تا قاچاق کالا و طلا، فعالیت غارتگران و قاچاقچیان تحت تاثیر قرار گرفته و تقاضا برای ارز کاهش زیادی داشته است. برخی کارخانه ها و شرکت ها نیز پول کافی برای خرید ارز و سرمایه در گردش و مواد اولیه و... ندارند. 
کارخانه ها نیز تقاضای ارزی کمتری داشته اند و تولید برخی کالاها و فعالیت های ارزی مرتبط با آن نیز در برخی موارد و شهرهای مختلف کاهش یافته است. 
مردم ترجیح داده اند که امسال سفر خارجی نروند و در میهن بمانند و به مشکلات کشور توجه کنند. خریدها و سفرهای شب عید نیز به دلیل جنگ عملا کاهش زیادی داشت. 
از سوی دیگر، معمولا از فروردین تا مردادماه زمان پرداخت بدهی های ارزی و خارجی نیست. تقاضا در بازار کم است. تسویه حساب های ارزی نیز معمولا از شهریور تا دی ماه انجام می شود. خریدهای شب عید نیز از دی تا اسفند انجام می شود. 
براین اساس، دلایل متعدد کاهش تقاضا برای دلار و افزایش عرضه دلار را می توان به چند دسته تقسیم کرد که از افزایش فروش نفت ایران، کاهش قاچاق کالا و طلا،  تا ترجیح مردم به کاهش تقاضا برای ارز وطلا و نگهداری ریال در شرایط جنگ، کاهش خروج ارز و سفرهای خارجی، نبود سرمایه در گردش کافی در شرکت ها برای خرید ارز، مهمترین دلایل کاهش تقاضای دلار و توقف قیمت آن بوده است.

افزایش فروش نفت ایران
همچنین حجم تجارت نیز در دوره جنگ به دلیل مشکلات بنادر، اسکله ها و گمرکات کشور و... کاهش یافته است. 
اما در عین حال از سوی دیگر، صادرات و فروش نفت ایران به دلیل رشد قیمت نفت در بازار جهانی و آزادسازی محموله شناور نفت ایران در آب های بین المللی افزایش یافته و درآمد نفتی و ارزی ایران افزایش یافته است و البته هنوز مشخص نیست که چقدر از این پول به صورت دلار یا به صورت کالا وارد کشور شده است؟ اما به هر حال می تواند به سهم خود بر کاهش قیمت دلار اثرگذار باشد.
برخی از تحلیلگران نیزمی گویند که با توجه به خسارت‌های بازسازی و آسیب‌هایی که به ویژه به فولاد و پتروشیمی وارد شده قاعدتا باید نرخ دلار بالا می‌رفت ولی درآمدهای نفتی ایران نیز بالا رفته و نقش ایران در کنترل تنگه هرمز قابل توجه بوده، این ها مانع از افزایش دلار به قیمت های بالا بوده است.

انتظار فروش ارز بیشتر در بازار
به نظر می رسد که به دلیل مخارج جنگ و نیاز دولت به ریال، فروش ارز نیز بیشتر شده باشد و لذا عرضه ارز بیشتر شده و فشار بر روی نرخ ارز کمتر شده است. 

فروش طلا و ارز توسط مردم 
بخشی از مردم چه در تیرماه و جنگ 12 روزه و چه در اسفند و فروردین، به دنبال فروش طلا و ارز خود بوده اند تا ریال مورد نیاز برای مخارج دوره جنگ را داشته باشند. این موضوع نیز روی خرده فروشی ارز اثرگذاشته و عرضه دلار بیشتر شده است. 

شروع جنگ و تغییر فضای کسب وکار
دلایل کم نوسان بودن نرخ ارز با شروع جنگ کاملا مرتبط با کاهش تقاضا است. یعنی فضای کسب وکار تغییر کرد و تقاضا برای دلار کمتر شد. در شرایط عادی، تقاضا برای واردات مواد اولیه و کالا، قاچاق، سفر خارجی، خروج ارز، حواله برای فامیل خارج کشور و... بیشتر است. اما در زمان جنگ بخش عمده این تقاضا کاهش یافته است. 

محدود شدن فعالیت غارتگران و قاچاقچیان
برخی فعالیت های دلالی، رانتی، سوداگری و کسب سود و فعالیت قاچاقچیان و غارت گران بیت المال و اقتصاد کشور نیز امکان پذیر نیست و لذا تقاضا برای دلار نیز کاهش یافته و امکان خروج ارز و تقاضا برای واردات برخی کالاها و خدمات و فعالیت ها را ندارند. به عبارت دیگر، جنگ یک ویژگی مثبت داشته و آن جلوگیری از فعالیت غارتگران و قاچاقچیان در مرزها و برخی فعالیت هاست که عملا موجب هدر رفتن منابع ارزی و خروج ارز کشور شده بود. 

کاهش قاچاق کالا
تقاضای قاچاق کالا، به دلیل مسدود شدن مرزها و کسب و کارهای اینترنتی مرتبط با فروش کالاهای قاچاق، به شدت کاهش و نزدیک به صفر بوده است. گفته می شود که قاچاق مواد مخدر به شدت گران شده و واردات مواد مخدر کم شده است. قاچاق بسیاری از محصولات مانند پارچه و چای و... نیز با مشکلاتی مواجه بوده است.

کاهش قاچاق طلا 
در میان کالاهای قاچاق طلا نقش پررنگی دارد. حباب سکه و گرم طلا تقریبا منفی است و امکان قاچاق طلا خیلی کم شده است. طلا نقش پررنگی در نرخ ارز دارد. مردم در این شرایط بیشتر فروشنده طلا و ارز برای تامین ریال مورد نیاز و مخارج خود هستند و فروشنده طلا شده و در نتیجه قیمت ها و حباب طلا کاهش یافته است. 

نگهداری ریال به جای ارز و طلا
کاهش تقاضای رسمی برای ارز ناشی از کاهش معاملات به دلیل شرایط جنگی که خود ناشی از افزایش تقاضای احتیاطی برای پول است که مردم فقط نیازهای ضروری را در اولویت قرار دادند. یعنی مردم ترجیح می دهند که ریال داشته باشند تا خرید روزمره را انجام دهند. لذا برای کسب سود یا حفظ ارزش پول در شرایط تورمی، به سمت سفته بازی و دلالی و خرید طلا و ارز نمی روند و فعلا به امنیت و نگهداری ریال و مواد خوراکی و اجاره مکان مناسب برای زندگی فکر می کنند. 

کاهش تقاضای ارز برای خروج از کشور از جمله سرمایه گذاری در خارج و خروج سرمایه 
مردم در حال حاضر به شرایط کشور و میهن فکر می کنند و به خروج سرمایه و ارز از کشور توجه کمتری دارند. عده ای از افراد که در حال خروج سرمایه بوده اند، مشغول مسائل دیگری هستند و فعلا امکان فعالیت ندارند و به سرمایه گذاری و خروج ارز فکر نمی کنند. عده ای که برای خانواده خود ارز ارسال می کردند نیز فعلا به سلامت و امنیت مرد داخل کشور اهمیت می دهند و فعلا سرمایه گذاری را کنار گذاشته اند. 

کاهش تقاضای سوداگری طلا و ارز به دلیل افزایش تقاضا برای نگهداری ریال جهت پاسخ به نیازهای مصرفی
سوداگری و کسب سود و حفظ ارزش پول یکی از اقلام مهم خرید طلا و ارز بوده که در حال حاضر لزومی برای آن وجود ندارد. زیرا حفظ ریال برای مخارج و حفظ زندگی مهمتر است. 

کاهش تقاضای ارز واردکنندگان به دلیل کمبود سرمایه در گردش برای تامین ریال خرید ارز
برخی وارد کنندگان کالا و ماشین آلات و مواد اولیه کارخانه ها نیز پول و ریال کافی ندارند و امکان دسترسی به منابع بانکی نیز ندارند تا ارز خریداری کنند و اقدام به ثبت سفارش و واردات کنند. امکان تولید نیز برای برخی شرکت ها وجود ندارد و لذا همه این موارد موجب کاهش تقاضا برای ارز شده است. 
مجموع عوامل فوق بر تقاضای ارز اثر گذاشته و پیش بینی می شود که در صورت تداوم وضعیت فعلی، نرخ دلار در حدود ۱۵۵ الی ۱۶۵ هزار تومان در نوسان باشد.

امکان لغو تحریم ها و کاهش بیشتر قیمت ها
اما در عین حال برخی کارشناسان معتقدند که اگر شرایط عادی شود، وجنگ تمام شود بسته به شرایط و در صورت تداوم تحریم ها، عرضه و تقاضا تغییر می کند و دلار می تواند اعداد عجیبی را تجربه کند و به بالای 200 هزار تومان بالا برود. اما اگر مذاکرات نتیجه دهد و تحریم ها لغو شود و امکان فروش نفت ایران و تجارت ایران بیشتر شود. در آن صورت، حتی می توان انتظار کاهش قیمت دلار را داشت. 

قیمت ها به تدریج واقعی می شود
برخی فعالان ارز نیز گفته اند که ارتباط مستقیمی بین شلوغی خیابان‌ها و افزایش قیمت دلار و طلا وجود دارد.
در این چهل روز، در بازار تقاضایی وجود نداشت و همه فقط به فکر زنده ماندن بودند. با برگشتن به روال عادی کسب و کار، قیمت های واقعی کم کم کشف می‌شوند و در هفته‌های بعد به دلایل بسیار زیاد قیمت‌هایی در دلار و طلا خواهیم دید که همه را شگفت زده خواهد کرد. همه سقف ها به زودی شکسته میشود.