روانشناسی شایعه؛ چرا خبرهای منفی زودتر پخش میشوند؟
اقتصاد گردان - تقریباً همهی ما این تجربه را داشتهایم: یک خبر منفی را میشنویم و ناخودآگاه خیلی زود آن را برای دیگران تعریف میکنیم؛ حتی گاهی قبل از اینکه مطمئن شویم درست است یا نه. اما چرا شایعهها، بهویژه شایعههای منفی، اینقدر سریع پخش میشوند؟ پاسخ این سؤال را باید در ذهن انسان جستوجو کرد.
مغز ما عاشق هشدار است
از دید روانشناسی، مغز انسان بهطور طبیعی نسبت به خطر و تهدید حساستر از اتفاقات مثبت است. این ویژگی ریشهی تکاملی دارد؛ اجداد ما اگر نسبت به خطرها بیتوجه بودند، شانس زندهماندن کمتری داشتند. به همین دلیل، خبرهای منفی مثل «کمبود»، «تهدید»، «بحران» یا «خطر» توجه ما را فوری جلب میکنند.
وقتی خبری حالت هشداردهنده دارد، مغز آن را مهم تلقی میکند و تمایل دارد آن را سریع منتقل کند؛ درست مثل زنگ خطری که باید دیگران هم از آن باخبر شوند.
شایعه، راهی برای کاهش اضطراب و پرکردن خلأ اطلاعاتی
یکی از دلایل مهم پخش شایعه، اضطراب و ابهام است. وقتی اطلاعات دقیق نداریم، ذهن ما شروع به حدسزدن میکند. شایعه درواقع تلاشی ناخودآگاه برای پرکردن این خلأ اطلاعاتی است.
با تعریفکردن خبر برای دیگران، احساس میکنیم:
• تنها نیستیم
• اوضاع تحت کنترل ماست
• داریم «کاری» انجام میدهیم
حتی اگر آن خبر درست نباشد.
نقش احساسات در پخش خبر
تحقیقات روانشناسی نشان میدهد خبرهایی که احساسات قوی ایجاد میکنند (ترس، خشم، شوک یا نگرانی) بیشتر به اشتراک گذاشته میشوند.
شایعهها معمولاً دقیقاً روی همین احساسات سوار میشوند. هرچه خبر هیجانیتر باشد، احتمال پخششدنش بیشتر است؛ چون احساسات، سرعت تفکر منطقی را کاهش میدهند.
«من شنیدم»؛ قدرت اعتبار کاذب
یکی از ویژگیهای شایعه این است که اغلب با عباراتی مثل «میگن»، «شنیدم»، «یکی که مطمئنه گفت» منتقل میشود. این جملات حس اعتبار ایجاد میکنند، بدون اینکه منبع مشخصی داشته باشند.
ذهن ما معمولاً در لحظه، بهجای بررسی منبع، روی محتوای هیجانی خبر تمرکز میکند.
شبکههای اجتماعی؛ شتابدهندهی شایعه
در گذشته، شایعه دهانبهدهان میچرخید؛ اما امروز با یک کلیک منتشر میشود. سرعت بالا، فرصت فکرکردن و بررسی را کم میکند.
وقتی میبینیم یک خبر بارها دیده یا بازنشر شده، ذهن ما دچار خطای «اکثریت» میشود و ناخودآگاه آن را باورپذیرتر میدانیم.
چطور جلوی چرخهی شایعه را بگیریم؟
روانشناسان پیشنهاد میکنند قبل از بازنشر هر خبر، فقط چند ثانیه مکث کنیم و از خودمان بپرسیم:
• منبع این خبر کجاست؟
• آیا قطعاً درست است؟
• پخش این خبر چه تأثیری روی دیگران میگذارد؟
همین مکث کوتاه، میتواند زنجیرهی شایعه را قطع کند.
یک انتخاب آگاهانه
شایعهپراکنی نشانهی «بد بودن» افراد نیست؛ بلکه نتیجهی سازوکارهای طبیعی ذهن انسان است. اما آگاهی از این سازوکارها به ما کمک میکند انتخاب آگاهانهتری داشته باشیم.
در دنیایی که خبرها سریعتر از همیشه حرکت میکنند، مسئولیت روانی ما در برابر کلمات، بیشتر از قبل است.
معاونت اجتماعی و فرهنگی کلانتری ۱۴۵ ونک
