احتمال کاهش قیمت نفت، نفت تکزاس 91.8 دلار، هزینه تولید نفت شیل مانع کاهش قیمت به زیر 80 دلار می شود

نفت شيل (Shale Oil) در سال‌هاي اخير به يکي از موضوعات مهم محافل انرژي تبديل شده است. در اين نوشتار به بررسي مختصر تفاوت‌هاي اين منبع نفتي با منابع معمول نفت، ذخاير اين نوع خاص از نفت و پيش‏بيني‌هاي آينده پرداخته خواهد شد. در انتها نيز به بررسي اين موضوع در ايران پرداخته مي‏گردد. اميد است که در کشور عزيزمان به اين موضوع نگاه جدي‌تري شده تا بتوان بصورتي کارآمد، از منافع اين منبع انرژي نيز مانند ساير منابع انرژي‌هاي موجود در کشورمان سود جست. همانطور که مشخص است، نفت شيل نوعي انرژي جديد نيست؛ بلکه شيل نفتي فقط منبع استخراج متفاوتي براي تأمين نفت نسبت به منابع معمول نفت خام محسوب مي‏شود که نفت استخراجي آن را نفت شيل مي‏نامند. براي بررسي بهتر اين موضوع، لازم است که تعاريف و اصطلاحات اشکال متفاوت گسترش مواد نفتي در ابتدا تبيين گردد:

اشکال متفاوت گسترش مواد نفتي اعم از گسترش رو زميني يا گسترش زير زميني را مي‏توان به چند شکل کلي تقسيم بندي کرد:

گسترش‌‌هاي سطحي هيدروکربوري که به صورت گاز و مايع با تخريب موادي که در سر راه خود دارند به سطح رسيده و بطور مثال بصورت سرچشمه نفت از شکاف‌ها و سطوح گسلي برروي زمين ظاهر مي‏شوند.

گسترش‌هاي سطحي خميري و جامد، در برخي موارد گسترش‌هاي سطحي نفت به شکل مايع بسيار غليظ و در مواردي نيز بصورت خميري از زمين خارج مي‌شوند.

شکل ديگري از اشکال گسترش نفت شيل‌هاي نفتي است. همانطور که گفته شد شيل نفتي نوعي سنگ رسوبي است که محتوي ميزان زيادي از مواد آلي بوده و در واقع مي‏توان گفت اين ماده که کروژن ناميده مي‏شود ماده‌اي مابين مواد آلي اوليه و مواد نفتي است. البته بايد متذکر شد که در برخي موارد بيوتمن نيز در اين کاني وجود دارد.

مخزن نفتي به عنوان يک ذخيره نفتي ساده در زير زمين و از لحاظ اقتصادي کوچکترين واحد ذخيره نفتي،شکل ديگري از گسترش مواد نفتي البته در زير زمين است.

ميدان نفتي در واقع بيشتر تعريفي اقتصادي است که براي دو و در اکثر موارد چند مخزن به کار گرفته مي‌شود که در يک وضعيت خاص و يکسان زمين شناسي قرار گرفته اند، منظور از وضعيت خاص زمين شناسي شرايط جغرافيايي، ساختماني و چينه شناسي مخازن نفتي است.

در صورتي که مخازن و ميادين نفتي متعددي وجود داشته باشند که در شرايط رسوبي و شرايط محيطي معين و مستقلي – در واقع در يک مجموعه زمين شناسي – گرد هم آمده باشند؛ در اصطلاح به آن محدوده جغرافيايي، حوضه نفتي گفته مي‌شود. همانطور که گفته شد، شيل‌هاي نفتي در واقع سنگ‌هايي داراي مواد آلي هستند که در اغلب موارد در حلال‌هاي آلي قابل حل نيستند. اما براي استخراج مواد نفتي از اين نوع شيل مي‌توان از روش تقطير 

(قرار دادن شيل در دماي تقريبي 500 درجه سانتي گراد) استفاده کرد. از شيل نفت که سنگ نفت يا در برخي موارد سنگ کروژن ناميده مي‌شود، مي‌توان بين 4 تا چيزي بيش از 50درصد وزن سنگ، نفت استخراج کرد. اين بدان معناست که از هر هزار کيلوگرم، 50‌تا 700 ليتر نفت مي‌توان برداشت کرد. تلاش متخصصين اين امر بر افزايش ميزان برداشت و نزديک شدن به عدد حداکثري است، پر واضح است که اين موضوع باعث کاهش هزينه‌هاي اين نوع از استخراج‌هاي نفتي خواهد شد. کشورهاي متعددي اين ميزان نفت را به عنوان اميد توليد نفت جايگزين ذخاير مخازن نفتي در حال اتمام دانسته اند، و امروزه هر چند وقت يکبار خبري از کشف شيل‌هاي نفتي در مناطق مختلف دنيا و روش‌هاي جديد و مقرون بصرفه براي استخراج نفت شيل شنيده مي‌شود. هرچند که استفاده از نفت به سال‌هايي بسيار دور برمي گردد و حتي در تاريخ، استفاده نادرشاه از مشعل نفتي در جنگ با افغان‌ها ثبت شده و قابل استناد است اما بهره‌برداري ثبت شده از شيل نفت قرن‌ها بعد صورت پذيرفت. تأمين نفت مصرفي در دنيا تقريبا تا اواسط قرن نوزدهم توسط گودال‌ها و چشمه‌هاي نفتي و در بعضي مناطق با چاه‌هاي نفتي که بصورت دستي و ابتدائي بر روي مخازن نفتي با عمق کم حفر شده بودند انجام مي‌شد. فرانسه با حفاري‌هايي عميق تر در مناطق ماسه‌اي نفتي آغازي بر صنعتي شدن استخراج نفت بود و چاه نفت پنسيلوانيا در سال 1859 ايالات متحده را به عنوان اولين سازنده و حفار چاه نفت معرفي کرد. اين درحالي بود که تقريبا 12 سال قبل در اسکاتلند اولين برداشت از شيل‌هاي نفتي انجام شده بود. اما هزينه‌هاي گزاف توليد نسبت به ميزان بهره‌برداري و سختي‌هاي اين نوع استخراج، تاکنون نتوانسته توليد نفت را از چاه‌هاي نفت به سمت خود هدايت کند.اما همانطور که در ابتدا بيان شد با افزايش قيمت نفت خام در بازار جهاني، افزايش روز افزون مصرف اين انرژي فسيلي و کاهش شديد سطح ذخائر جهاني نفت نگاه امروز به شيل‌هاي نفتي نگاه به راهکاري جديد براي عقب تر راندن بحران جهاني سوخت فسيلي است. با اکتشافات انجام شده تاکنون و البته با فن آوري‌هاي امروزي در جهان نفت، مشخص شده است که به طور تقريبي مي‌توان 2000 ميليارد بشکه نفت از شيل‌هاي نفتي جهان که قابليت استحصال نفت را دارا هستند؛ استخراج نمود. البته ميزان شيل‌هاي نفتي موجود در زمين بسيار بيشتر از اين ميزان بوده و کارشناسان، نفت قابل استحصال از تمامي اين ظرفيت خدادادي را تا 3/3 تريليون بشکه برآورد مي‌نمايند. با توجه به اينکه ذخاير نفت متعارف موجود در کره خاکي حدودا

38/1 تريليون بشکه برآورد گرديده، لذا رقابت در، يافت فن آوري‌هاي نوين در اين نوع استخراج و در منابع اين نوع کاني، جهت سلطه اقتصادي بيشتر بر اين منبع بزرگ انرژي در آينده، آغاز شده است. اکتشافات تاکنون نشان داده‌اند که بيشترين ميزان شيل نفتي در ايالات متحده قابل دسترس است که حدود 62درصد از منابع شيل نفتي کره خاکي را شامل مي‌شود. در جايگاه بعد از ايالات متحده امريکا، کشورهاي روسيه و برزيل قرار دارند و رتبه چهارم در اختيار داشتن منابع نفت شيل در اختيار کشور چين و سپس کانادا قرار دارد. هرچند که هنوز فن آوري کارآمدي براي استخراج نفت شيل بدست نيامده و با روش‌هاي امروزي آلودگي محيط زيستي و هزينه گزاف تقريبا 60 دلاري براي هر بشکه نفت، اين منابع را ناکارآمد جلوه مي‌دهد اما با توجه به افزايش قيمت نفت و ساير مشکلات نفتي در جهان، توليد نفت از شيل‌هاي نفتي روز به روز در حال افزايش است. کارشناسان نفتي معتقدند که ايالات متحده با توجه به دستيابي به فن آوري جديدي در استخراج نفت شيل‌ها و قرار گرفتن نفت در نرخي بسيار بالاتر از هزينه توليد تقريبي نفت شيل، تنها از شيل‌هاي نفتي مي‌تواند تا دو درصد از نفت مورد نياز جهان را تأمين کند.

تصديق اين موضوع را مي‌توان از اخبار چند ماهه گذشته بوضوح بدست آورد؛ براي مثال مي‌توان به قطع واردات نفتي ايالات متحده از کشور نيجريه با جبران کمبود آن توسط نفت شيل و رقابت با روسيه در کسب جايگاه توليد نفتي روسيه اشاره نمود. البته کشور چين نيز که بزرگترين مصرف کننده نفت شناخته مي‌شود نيز در حال تلاش در کشف و استخراج نفت از منابع شيل‌هاي نفتي است.

ورود شرکت‌هاي نفتي ايالات متحده به چين و طرح ايجاد شرکت‌هاي بين‌المللي استخراج نفت شيل امريکايي- چيني، خبرهايي است که در چند ماهه اخير زنگ هشداري براي اعضاي اوپک و حتي ساير توليد کنندگان نفت و توليد کنندگان گاز جهان بوده است. کشور چين معتقد است که مي‌تواند از سال 2015 ميلادي توليد نفت شيل خود را مؤثر در بازار جهاني نفت بيابد. قابل توجه اينکه کشورهايي چون برزيل، آرژانتين و فرانسه نيز در حال بررسي‌هايي در اين زمينه هستند.

اينها همه نشان مي‌دهد که نفت حاصل از شيل‌هاي نفتي بازيگر بزرگي براي آينده جهان نفت مي‌تواند باشد و اين موضوع بايد مورد توجه مسئولان نفتي همه کشورها قرار گيرد. در مورد کشورمان ايران نيز اخيرا اکتشافات قابل توجهي در اين زمينه انجام شده است که اخبار کشف معادن عظيم نفت شيل در ايلام از آن دست است. البته پيش بيني مي‌شود که استان قم و خراسان جنوبي نيز داراي منابع گسترده شيل‌هاي نفتي و گازي باشند. اما اين موضوع کافي بنظر نمي‌آيد و مي‌بايست نگاه جدي تري به اين موضوع داشت. در صورتي که استخراج نفت از معادن شيل‌هاي نفتي معمول گردد، توليد کنندگان فعلي نفت جهان و از جمله ايران در فروش نفت خود دچار بحران خواهند شد، توليد کنندگان نفت افزايش خواهند يافت و به دليل گسترده بودن منابع نفتي شيل و کمبود موجودي ذخاير معمول نفت، آينده کشورهاي نفتي فعلي بخطر خواهد افتاد. قابل ذکر است که موضوع شيل‌هاي مواد آلي فقط به موضوع شيل‌هاي نفتي ختم نمي‌شود و شيل‌هاي گازي نيز موضوعي مهمي است که در مقالي ديگر مي‏توان بدان پرداخت. اما سخن نويسنده اينجاست که اينکه ايران مي‌بايست وارد مسابقه کشف ذخاير شيل‌هاي نفتي و گازي شود و سعي در بدست آوردن فن آوري‌هاي مورد نياز اين منابع نمايد؛ موضوعي بود که تا اينجا بدان پرداخته شد اما موضوع مهم و حياتي براي اقتصاد کشورمان همان موضوعي است که کارشناسان اقتصادي دلسوزانه آن را فرياد زده‌اند و آن اتکاي بيش از حد ايران به تأمين همه نيازهاي درآمدي خود از مجراي فروش نفت و مواد نفتي و بدتر از آن خام فروشي خود نفت است. تحريم‌ها، انرژي‌هاي نوين، کاهش منابع انرژي‌هاي فسيلي معمول، کشف منابع غير معمول انرژي‌هاي فسيلي (همانند شيل‌هاي نفتي و گازي) همه و همه دليل برآن است که آينده اقتصاد ايران اسلامي در گرو خروج از بازار تک محصولي است. اميد است کابينه تدبير و اميد با درک غير قابل اعتماد بودن بازار نفت خام و بودجه نفتي، راهکاري اجرايي لازم را در اين زمينه طراحي کند و به اجرا درآورد

نفت حاصل از شيل‌هاي نفتي بازيگر بزرگي براي آينده جهان نفت مي‌تواند باشد و اين موضوع بايد مورد توجه مسئولان نفتي همه کشورها قرار گيرد