مزایای اوراق صکوک و تفاوت با اوراق قرضه
چرایی انتشار اوراق صکوک
اصطلاح صکوک در اصل برگرفته از واژه عربی صک به معنای چک ، نوشته بدهکار، سفته و یا قبض بدهی است اما در یک معنای کلی می تواند یکی از راهکارهای رفع معضلات سیستم بانکی در راستای تامین نقدینگی بشمار آید
خبراقتصادی:شیوه تأمین مالی با استفاده از اوراق صکوک اجاره، به صورت خلاصه به صورتی است که ابتدا شرکتی که احتیاج به نقدینگی دارد(بانی)، یکسری از دارایی های مناسب برای اجاره را انتخاب می کند. سپس یک شرکت با مقصد خاص که از لحاظ قانونی دارای یک شخصیت کاملاً مستقل است (شرکت ناشر) تأسیس می کند. بانی دارایی های منتخب را به صورت یک سبد دارایی به شرکت با مقصد خاص می فروشد، با این توافق که شرکت با مقصد خاص پس از خرید داراییها مجدداً آنها را در قالب قرارداد اجاره در اختیار بانی با مدت اجاره و همچنین مبلغ اجاره بها با توافق طرفین قرار دهد. در مرحلة بعد شرکت ناشر از طریق انتشار اوراق صکوک، دارایی های خود را به اوراق بهادار (صکوک) تبدیل می کند. بانی به موجب قرارداد اجاره باید مبلغ اجاره بها را طبق شرایطی که در قرارداد ذکر شده در اختیار شرکت ناشر قرار دهد. شرکت ناشر نیز باید اجاره بها را بین دارندگان صکوک تقسیم کند . هنگامی که مدت زمان اجاره پایان یابد، جریان نقدی حاصل از اجاره بها نیز متوقف شده و مالکیت دارایی های مورد اجاره نیز در اختیار دارندگان صکوک قرار می گیرد. حال اگر ارزش بازار دارایی های مذکور بیش از مبلغ اسمی مندرج در اوراق صکوک باشد آنگاه دارندگان صکوک پس از اتمام مدت زمان اجاره با فروش دارایی ها، سود سرمایه ای به دست می آورند و در غیر این صورت با زیان سرمایه ای مواجه می شوند.
قابلیت‌های صکوک:به دلیل نقش آن در کنترل نقدینگی رشد و توسعه بازار صکوک در چند سال اخیر عمدتا مطرح شده است. حجم بالایی از نقدینگی بدون امکان سرمایه گذاری‌های گسترده برای موسسه‌های اسلامی خطر بزرگی محسوب میشود که انتشار صکوک به خصوص در دو سال گذشته کمک شایانی به دفع این خطر نموده است . اما این اوراق یک تنه پاسخگوی بسیاری از مراجعه‌های بانکی است چرا که انواع گوناگونی دارد.
قابلیت انتشار در بخش سرمایه ثابت بانک:
1- میتوان با توجه به اموال غیر منقول بانک در بخش سرمایه ثابت مانند ساختمان از این اوراق را به عنوان ابزاری نوین در افزایش نقدینگی و سود آوری بیشتر بهره جست.
2- با توجه به قرار گرفتن دارائی ثابت، اموال تملیکی و مازاد از این اوراق به عنوان حرکتی راست گرد در ترازنامه برای رهایی از ارقام درشت دارایی ثابت و بالارفتن نسبت کفایت سرمایه و همچنین حتی افزایش سرمایه بانک بهره جست.
3- میتوان با انتشار این اوراق بهادار از دارائی ثابت، اموال تملیکی و مازاد بمنظور افزایش نقدینگی استفاده نمود.
البته برای شفاف سازی مطالب فوق و بررسی سازو کارهای مربوط به آن نیاز به تشکیل کارگروه های تخصصی و با توجه به اینکه تاکنون هیچ بانکی از این اوراق در حل و یا کاهش معضل دارائی ثابت، اموال تملیکی و مازاد بهره نجسته نیاز به تشریح بیشتری دارد که ترجیح داده می شود در مراحل بعدی ارائه گردد.
تشابه با اوراق قرضه و مشارکت
شامل قابلیت نقدشوندگی در بازار ثانویه، درجه‌بندی اعتباری توسط مؤسسات رتبه‌بندی ، قابلیت افزایش اعتبار و تنوع در طراحی و عرضه وجوه تشابه صکوک و اوراق قرضه هستند. مشارکت در سود و زیان طرح ها با بازده ثابت به اضافه سهمی از سود و زیان ناشی از سرمایه گذاری است که درصد سود و زیان می تواند ثابت یا شناور باشد به همین دلیل بازده صکوک بر حسب ارزش واقعی محاسبه میگردد. انتشار صکوک همچون اوراق مشارکت می تواند توسط بخش خصوصی برای تاًمین پروژه ها به جای استقراض از نظام بانکی مورد استفاده قرار گیرد . این اوراق نیز همچون اوراق مشارکت قابل انتقال به غیر است.
تفاوت با اوراق قرضه
صکوک اجاره شبهه حالت ربوی بودن اوراق قرضه را که فقط حاکی از تعهد بدهی با نرخ بهره ثابت است کمرنگ نموده و همچنین انتشار این اوراق در دارائی های شرعی و مجاز که از نظر اسلام پذیرفته می باشند را شامل میشود. همچنین اعتبار اوراق قرضه به اعتبار صادرکننده یا ناشر آن وابسته است و با آن سنجیده میشود در حالی که اعتبار صکوک به ناشر بستگی ندارد بلکه به ارزش دارایی پشتوانه بستگی دارد. مضاف بر اینکه فروش صکوک در بازار ثانویه فروش مالکیت یک دارایی است اما فروش اوراق قرضه فروش بدهی است. در صکوک امکان افزایش اصل دارایی و در نتیجه ارزش خود ورقه صکوک وجود دارد در حالی که اصل بدهی در اوراق قرضه قابلیت افزایش ندارد.
مزایای اوراق صکوک
صکوک دارای مزیت‌های متعددی بوده و به عقیده برخی صاحب نظران، این نوع اوراق بهادار اسلامی پل ارتباطی بین دو بازار پول و سرمایه بشمار می‌رود صکوک نقدینگی بانی را افزایش می‌دهد و از طرف دیگر دارایی‌هایی که نقدینگی پایینی دارند یا غیر نقد هستند از ترازنامه خارج شده و وجوه نقد جایگزین آن میشود. همچنین با اینکه قسمتی از داراییها از شرکت بانی جدا میشود اما با این حال باز هم بانی می‌تواند از داراییها استفاده کند. مزیت دیگر هم این است که صکوک با پشتوانه دارایی منتشر میشود لذا دارای ریسک کمتر است و هزینه تأمین مالی را نیز کاهش می‌دهد. صکوک کمک به توسعه بازار سرمایه با فراهم کردن امکان تبدیل داراییها به اوراق بهادار است که چنانچه برای دادوستد این نوع اوراق بازاری ثانویه فراهم شود آنگاه قابلیت نقدشوندگی این اوراق هم افزایش می‌یابد.
سه ریسک مهم صکوک
ریسک‌های مربوط به صکوک اجاره را در حالی به طرق مختلفی میتوان دسته‌بندی کرد که مهم‌ترین ریسک‌هایی که دارندگان اوراق صکوک با آن مواجه هستند بصورت زیر است:
اولین ریسک مربوط به از بین رفتن داراییها است. یعنی چنانچه به دارایی مورد اجاره در فرآیند انتشار اوراق صکوک به هر دلیل خسارتی وارد آید طیبعتا از ارزش آن دارایی کاسته شده و در نتیجه دارندگان صکوک متضرر می‌شوند. البته این ریسک را میتوان از طریق بیمه کردن داراییها به طور کامل حذف کرد.
ریسک دیگر به نرخ سود تعلق دارد. مبلغ اجاره بها معمولاً ثابت تعیین میشود و دارندگان اوراق صکوک در هر دوره اجاره بهای ثابتی را دریافت می‌کنند. بنابراین چنانچه نرخ سود متداول در بازار افزایش یابد آنگاه آنها در مقایسه با نرخ سود بازار، سود کمتری را دریافت می‌کنند.
سومین ریسک هم کاهش قیمت دارایی است. یعنی چنانچه ارزش داراییها در تاریخ سررسید (پایان مدت اجاره) به هر دلیل کاهش یابد آنگاه دارندگان اوراق صکوک با زیان سرمایه‌ای مواجه می‌شوند. البته این ریسک را میتوان از طریق اعطای اختیار فروش به دارندگان اوراق صکوک حذف کرد زیرا در این صورت آنها می‌توانند با اعمال اختیار فروش خود، اوراق صکوک را به قیمت مندرج در برگه اختیار فروش به شرکت با مقصد خاص یا بانی بفروشند.
مهرزاد علیجانی/ کارشناس بانک توسعه تعاون
