رهایی از بودجه نفتی

کشورهای مختلف برای تأمین منابع بودجه ای خود از روشهای مختلفی استفاده می کنند. استفاده از منابع طبیعی (همانند استفاده از ذخایر فسیلی مثل نفت، گاز و زغال سنگ) درآمد ناشی از صادرات غیرنفتی، اخذ مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم، درآمد ناشی از تجارت محدود و... از روشهای معمول تأمین منابع لازم برای دست‌یابی به اهداف بودجه ای کشورهاست.

در بین تمام این روشها، استفاده از سوختهای فسیلی به عنوان بدترین شیوه‌ی تأمین منابع محسوب می شود، زیرا این ذخایر و منابع فسیلی که حاصل گذشت زمان بسیار زیاد در فعل و انفعالات طبیعی دوره های مختلف زمین شناسی است، طبیعی است که تجدیدناپذیر تلقی گردند.

از طرف دیگر اما دسترسی به این منابع در عصر جدید بسیار آسان شده است و آسانتر از آن نیز بهره برداری آسان از این ذخایر و تبدیل این ذخایر به عوامل و نهاده های تولید و کالاهای مصرفی می باشد. تبدیل این منابع به انرژی های لازم جهت بنگاههای تولیدی به حدی آسان شده است که بسیاری از بنگاههای تولیدی به استفاده‌ی هر چه بیش‌تر از این منابع سهل الوصول روی آورده اند.

به حدی که یک نکته‌ی بسیار مهم و حیاتی مغفول مانده است و آن، اینکه، این منابع بالاخره دارای مقدار و حجم محدودی بوده و در نهایت طی یک مدت زمانی خاص به اتمام خواهند، رسید. کشف منابع جدید هر چند هم که به ظاهر زیاد به نظر برسند اما باید همگان بدانند که این منابع تمام شدنی بوده و طی مدت زمان خاصی به اتمام خواهند رسید و مهمتر اینکه ایجاد و ساخت و تولید مجدد آن‌ها امکان ناپذیر نمی باشد.

پس از کشف این منابع طبیعی، به خصوص سوختهای فسیلی کشورهای دارنده‌ی این منابع برای تأمین هزینه های جاری خود و به عبارت بهتر برای تأمین هزینه های بودجه ای خود به استفاده از این ذخایر و درآمد ناشی از صادرات آن روی آوردند. دسترسی آسان به این منابع که حجم آن‌ها برای نسل فعلی و حتی برای یک نسل بعد، به ظاهر بی‌کران به نظر میرسد باعث گردید تا کشورهای صاحب این منابع، دچار رخوت و سستی خاصی، در راستای مطالعه و استفاده از سایر روشهای تأمین منابع مالی خود شوند. در واقع این عامل باعث شد تا آن‏ها سایر روشها را یا به بوته‌ی فراموشی بسپارند و یا آن که به صورت تفننی و صرفاً جهت تکمیل سبد درآمد اقتصادی خود، آن هم در یک حجم معین و محدود، به این روشها بپردازند.

یکی از این روشها، توجه خاص به درآمدهای مالیاتی است، افزایش درآمدهای مالیاتی یکی از بهترین شاخصهای تبیین وضعیت رونق اقتصاد کشورها و نشان دهنده‌ی حجم فعالیتهای اقتصادی و تولیدی کشورهاست. به همین دلیل است که در کشورهای توسعه یافته، درآمدهای مالیاتی یکی از منابع بزرگ و اصلی تأمین منابع بودجه ای آن‌هاست. با یک نگاه و بررسی کلی به درصد حضور درآمدهای مالیاتی در کل تولید ناخالص داخلی کشورها (GDP) می توان به آسانی متوجه نکات ذکر شده، گردید. این که اکثر کشورهایی که دارای منابع غنی سوختهای فسیلی می باشند، با تکیه‌ی بسیار زیاد به این منابع به درآمدهای مالیاتی توجهی نداشته و یا به روش‌هایی که منجر به افزایش درآمدهای مالیاتی می شود، به صورت حرفه ای نپرداخته اند.

آمارها نشان می دهد که نسبت درآمدهای مالیاتی به (GDP) برای کشورهای توسعه یافته حدود 40 درصد است. درحالی که این نسبت برای کشورهایی که دارای ذخایر و منابع نفت و گاز فراوان هستند، حدود پنج درصد است. جالب آنکه، این نسبت برای برخی از کشورهای در حال توسعه که فاقد منابع نفت و گاز هستند، وضعیتی به مراتب بهتر ایجاد کرده است. بنابراین با عنایت به این مطالب، ذکر چند نکته لازم به نظر میرسد:

1) منابع و ذخایر طبیعی، به دلیل محدودیت حجم و تجدیدناپذیر بودن آن‌ها، به هر حال تمام شدنی است. بنابراین عاقلانه ترین کار این است که ساختمان بودجه ای کشور را بر این بستر سست و ضعیف نسازیم و اگر قبلاً نیز چنین اتفاقی افتاده باشد، بایستی هرچه زودتر این ساختمان را از تخریب و سقوط نجات دهیم.

2) برای تأمین منابع مطمئن تر، جهت اجرای بودجه‌ی کشور، مصلحت در آن است که هرچه زودتر به سوی روشهای بهتر و مطمئن تر حرکت کنیم.

3) به افزایش درآمدهای مالیاتی که دارای قابلیت دست‌یابی سریع بوده و افزایش آن نیز نشان دهنده‌ی بهبود وضعیت اقتصادی کشور و تحرک گسترده‌ی فعالیتهای اقتصادی کشور است، بایستی به صورت ویژه توجه نمود.

در پایان باید اشاره نمود که تأمین نظر مقام معظم رهبری در پیام نوروزی، حرکت به سوی جهاد اقتصادی در سال جاری و هم‌چنین برآورده سازی یکی از آرزوهای ایشان در رهایی و نبود وابستگی بودجه‌ی کشور به درآمدهای ناشی از صادرات نفت، تنها و تنها در گرو هدف‌گذاری، سیاست‌گذاری، برنامه ریزی و اجرای طرحهای صحیح در این راستا می باشد.

*محمود محمدی/کارشناس اقتصادی