شرط ضمن عقد، قوانینی برای روز مباداست اما نمی تواند از قانون بالاتر باشد

آنچه می‌خوانید چکیده فشرده‌ای از گفتگوی دخت ایران با سیدعلیرضا جعفریان، وکیل پایه یک دادگستری، درخصوص شروط ضمن عقد به زبان ساده است.

دخت ایران: آنچه این روزها بازارش رونق دارد و محکی دیگر برای اثبات عشق و علاقه دیوانه‌وار داماد به عروس خانم به حساب می‌آید شروط ضمن عقد است. ممکن است به طور خلاصه به برخی از این شروط اشاره نمایید؟

پیمان زناشویی نوعی توافق است که طرفین می‌توانند شروطی برای یکدیگر تعیین نمایند (البته نه هر شرطی). با توجه به محدودیت‌های قانون در بعضی زمینه‌ها شرایطی در عقدنامه‌ها به صورت چاپ شده آمده، اما از آنجا که این شرایط کافی نبوده و راه برای سوءاستفاده احتمالی از برخی اختیارات قانونی هموار است، گاهی موارد دیگری نیز با توافق زوجین در قسمت «سایر شرایط» عقدنامه افزوده می‌گردد؛ از آن جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

۱. ادامه تحصیل (زوجه حق ادامه تحصیل تا هر مرحله‌ای که لازم بداند دارد و در هر مکان و محلی که ایجاب کند مخیر به ادامه تحصیل است)

۲. اشتغال (زوج، زوجه را در انتخاب هر شغلی که مایل باشد و هر کجا که بتواند کار کند، مخیر می‌کند و اجازه می‌دهد که مشغول به کار شود)

۳. تعیین مسکن (حق انتخاب مسکن و تعیین شهر یا محلی که زندگی مشترک در آنجا ادامه پیدا کند با توافق طرفین خواهد بود)

۴. وکالت زوجه در صدور جواز خروج از کشور (زوجه اجازه دارد از زمان عقد هرگاه خواست به خارج از کشور برود و برای اخذ، تمدید یا تجدید گذرنامه نیاز به اجازه مجدد زوج ندارد؛ این اجازه دائمی است)

۵. تقسیم اموال موجود بین زن و شوهر بعد از جدایی (زوج و زوجه متعهد می‌شوند هنگام جدایی اعم از اینکه متارکه به درخواست مرد باشد یا به درخواست زن کلیه دارایی که بعد از ازدواج دائم زوجین به دست می‌آورند بین آنها به مناصفه تقسیم شود)

۶. وکالت مطلق زوجه در طلاق (زوج به زوجه وکالت بلاعزل با حق توکیل به غیر می‌دهد تا زوجه در هر زمانی که بخواهد از جانب زوج اقدام به متارکه کرده و حتی بدون حضور زوج، خود را از قید زوجیت رها نماید، به هر طریق؛ اعم از اخذ یا بذل مهریه و قبول بذل عین مهریه یا معادل آن. یعنی دیگر لازم نیست بخشی از مهریه را برای گرفتن طلاق به زوج ببخشد)

دخت ایران: ممکن است دفترخانه‌ای از ثبت این شروط سرباز زند؟

بله؛ برخی از دفاتر رسمی ثبت ازدواج برای اینکه بعدا برایشان دردسری به وجود نیاید از ثبت برخی شرایط امتناع می‌کنند. بنابراین توصیه می‌شود از قبل موارد را هماهنگ نمایند.

دخت ایران: منظورتان از دردسر چیست؟ مگر این شروط قانونی نیستند؟

این شروط غیرقانونی نیست؛ اتفاقا سرباز زدن از ثبت شروط و توافق‌های طرفین خلاف قانون و عرف می‌باشد، اما مثلا در صورت بروز اختلاف در آینده، برخی ممکن است به سردفتر اعتراض نمایند که چرا ما را که گرم بودیم و خام، راهنمایی نکردید که امتیاز ویژه‌ای به طرف مقابل ندهیم!

دخت ایران: فرمودید هر شرطی را نمی‌توان به عنوان شرط ضمن عقد ثبت نمود، آیا ممکن است شرطی مشکلی در عقد به وجود آورد؟

بحث شروط باطل‌کننده عقد بحث مفصلی است که بین صاحب‌نظران هم اختلاف نظر وجود دارد؛ اما به طور کلی اگر شرطی غیرمعقول نبوده و به اصل پیمان ازدواج لطمه‌ای وارد نکند باطل‌کننده نخواهد بود، البته ممکن است خود شرط باطل باشد و یا ممکن است شروطی تعیین شوند که ضمانت اجرایی نداشته باشند.

دخت ایران: ممکن است به موارد اختلافی اشاره‌ای بفرمایید؟

مثلا برخی علما اعتقاد دارند زن می‌تواند ضمن عقد شرط کند اجازه خروج از منزل داشته باشد، اما نظر برخی در جزئیات متفاوت است، البته درباره مفهوم خروج نیز اختلاف نظرهایی وجود دارد. (برخی می‌گویند خروج یعنی بیرون رفتنی که قصدی به بازگشت نباشد. برخی همه خارج شدن‌های زن را ملزم به اجازه می‌دانند و برخی اطلاع از رضایت قلبی همسر را کافی)

دخت ایران: ممکن است مثالی درباره شرایط باطل‌کننده عقد بزنید؟

مثلا اگر زن شرط کند که مرد هیچ رابطه زناشویی با او نداشته باشد! این با ذات ازدواج مخالف است و یا مرد شرط کند زن حق نفقه نداشته باشد.

دخت ایران: فرمودید ممکن است شرطی ضمن عقد تعیین شود که نامعقول و باطل‌کننده نباشد، اما قابلیت اجرایی شدن نیز نداشته باشد، لطفا مثالی بزنید.

بله، اتفاقا از شرط‌های رایج باطل شرط حضانت فرزندان است که زن در زمان عقد مطالبه می‌نماید، اما وقتی فرزندی وجود ندارد قطعا چنین توافقی در زمان عقد بی‌معناست. بعد از تولد فرزند مرد می‌تواند حق ولایت و یا حضانت را به مادر واگذار نماید که در این صورت مادر می‌تواند بدون اجازه او فرزند را از کشور خارج نماید. بنابراین زن و مرد می‌توانند به توافق اخلاقی در این زمینه برسند، اما به لحاظ قانونی ثبت این شرط هیچ ارزشی ندارد.

دخت ایران: آیا مرد نیز می‌تواند شروطی برای همسر خود قرار دهد؟

بله، اما معمولا خانم‌ها مشتری شرایط ضمن عقد هستند.

دخت ایران: در صورتی که مرد حق طلاق و یا تعیین مسکن را به همسر خود واگذار نماید آیا دیگر اختیار آن را از خود سلب نموده است؟

خیر، بلکه اختیار این موارد از یک طرفه بودن به توافقی شدن تغییر می‌کند.

دخت ایران: ممکن است عاقدها و یا دفترداران پیشنهادهایی برای شروط ضمن عقد دهند که ایجاد دردسر نموده و عقد را باطل نماید؟

معمولا آنها از این کار پرهیز می‌کنند. ضمنا شروط معمول موجب بطلان عقد نخواهد شد هرچند ممکن است اجرایی نباشد.

دخت ایران: آیا این شروط به صورت بسته‌ای از پیش تعیین شده در دسترس زوج‌های جوان قرار می‌گیرد؟

خیر، تا آنجا که بنده اطلاع دارم هیچ مرجع قانونی مجموعه‌ای از شروط معمول را منتشر ننموده است.

دخت ایران: به نظر شما شروط ضمن عقد به دوام زندگی کمک می‌کند یا موجب اختلافات بیشتر می‌شود؟

از هر امکانی می‌توان به بهترین صورت بهره برد. با صحبت منطقی و مجاب کردن طرف مقابل، طوری که احساس نکند مقابله از همان ابتدا آغاز شده، می‌توان نتیجه خوبی از این توافق‌ها گرفت و راه را بر سوءتفاهم و اختلاف‌های بعدی بست، اما مثلا فراوان دیده شده خانواده‌ها در دفتر ازدواج، شرایطی غیر از توافق‌های قبلی مطرح می‌نمایند که به اصطلاح طرف مقابل را در عمل انجام شده قرار دهند که حاصلی جز ایجاد کدورت و یا حتی به هم خوردن ازدواج ندارد.

دخت ایران: چنانچه شرایط ضمن عقد کارایی مثبتی دارند چرا رسمی و قانونی به موارد ۱۲ گانه اضافه نمی‌شوند؟

بسیاری از عروس و دامادها نیازی به این شروط احساس نمی‌کنند و اصلا صحبت درباره آن را جالب نمی‌دانند، ظرفیت و نیازهای افراد با هم متفاوت است، بنابراین می‌توان هر کدام از موارد مورد نیاز را به فراخور حال به طور رسمی به شروط اضافه کرد.

دخت ایران: همان طور که فرمودید بسیاری از خانواده‌ها در برابر مطرح کردن این موارد مانند حق طلاق در همان ابتدا جبهه‌گیری می‌نمایند، حتی خانواده عروس به دختر خود اجازه مطرح کردن این موضوع را نمی‌دهند که مبادا بدشگون بوده و یا موجب اختلاف گردد، فکر نمی‌کنید اگر شروط به صورت چاپ شده و آماده در عقدنامه باشد احتمال بروز اختلاف هم در همان ابتدا کمتر شود؟

معمولا زوجین در ابتدای عقد به شروط توجه کافی نداشته و سرسری امضا می‌نمایند. مانند مهریه‌های سنگین و غیرمتعارف. بنابراین در آن صورت احتمال افزایش آمار طلاق وجود خواهد داشت.