تومان جديد معادل 10 هزار ريال يا 1000 تومان / لایحه حذف ۴ صفر از پول ملی در دولت تصویب شد

اقتصاد گردان  – محسن شمشيري

هیئت دولت در جلسه چهارشنبه 10 مرداد 98 به ریاست حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری، لایحه پیشنهادی بانک مرکزی مبنی بر تغییر واحد پول ملی از ریال به تومان و حذف چهار صفر را به تصویب رساند. پيش از اين نيز موضوع حذف ريال و انتخاب تومان به عنوان واحد پولي در هيات دولت مطرح شده بود اما موضوع حذف چهار صفر كه مورد توجه كارشناسان اقتصادي و فعالان كسب وكار و مردم بوده، به عنوان طرح مطالعاتي بانك مركزي در دستور كار بوده و روند اجرايي آن مورد توجه نبوده است. 

این تصمیم دولت براي حذف چهارصفر، با هدف حفظ کارایی پول ملی، تسهیل و بازیابی نقش ابزارهای پرداخت نقد در تبادلات پولی داخلی، هماهنگی با آنچه در فرهنگ و عرف جامعه درباره واحد پول ملی رواج یافته است، اتخاذ شد.

کاهش هزینه چاپ و نشر اسکناس و سکوک و نیز رفع مشکلاتی از قبیل استفاده از ارقام بزرگ در مبادلات ساده روزمره، معضلات شمارش و حمل حجم بالای اسکناس و سکه و خارج شدن مسکوکات از چرخه مبادلات اقتصادی کشور، از دیگر اهداف لایحه یاد شده است.

 در اين زمينه، رئیس دفتر رئیس جمهور نيز اعلام كرد كه رییس کل بانک مرکزی جزییات لایحه تبدیل ریال به تومان را یکشنبه هفته آتی در جلسه هیئت دولت ارائه می‌دهد.

محمود واعظی  با اشاره به مصوبه 10 مرداد 98، هیئت دولت درباره حذف چهار صفر از پول ملی افزود: در این جلسه کلیات این لایحه به تصویب رسید و قرار شد رئیس کل بانک مرکزی یکشنبه جزییات این لایحه را در جلسه هیات دولت ارایه دهد که در این زمینه تصمیم‌گیری خواهد شد.

وی گفت: بحث حذف صفر از پول ملی پیش از این هم مطرح بوده چراکه موضوع ریال فقط در مبادلات بانکی در کشور صورت می‌گیرد، اما موضوع تومان در میان مردم رایج است.

 همچنين عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در اين زمينه گفت: با حذف ۴ صفر از پول ملی نحوه محاسبه و مراودات بورس و شبکه بانکی ساده‌سازی می‌شود.

محمدرضا پورابراهیمی با اشاره به مصوبه هیات دولت درباره حذف ۴ صفر از پول ملی گفت: از روز نخست که بحث حذف یک صفر مطرح شده بود، پیشنهاد شد که ۴ صفر حذف شود چراکه با توجه به هزینه‌های سنگین حذف صفرها، این اقدام منطقی‌تر است.

 نماینده مردم کرمان و راور در مجلس، با بیان اینکه با حذف ۴ صفر از پول ملی نحوه محاسبه ساده‌تر می‌شود، افزود: با این اقدام، تمام محاسبه‌های بخش حسابداری تغییر یافته و اسناد و مدارک عوض می‌شود.

وی ادامه داد: با حذف ۴ صفر ساده‌سازی عددها صورت می‌گیرد و تقریبا محاسبه عددها آسان‌تر می‌شود، براین اساس مجلس با حذف ۴ صفر موافق بوده و در طرح بانکداری نيز به آن توجه کرده است.

پورابراهیمی با بیان اینکه حذف چهار صفر از پول ملی در راستای امور ثبتی و حسابداری است و نگهداری حساب‌ها را راحت‌تر خواهد کرد، تاکید کرد: با حذف ۴ صفر از پول ملی مراودات بورس و شبکه بانکی کشور ساده‌سازی می‌شود و این اقدام برای کشور مفید خواهد بود.

وی با اشاره به تبدیل ریال به تومان در مراودات روزمره، افزود: حذف ۴ صفر که در هیئت دولت به تصویب رسیده باید به مجلس ارسال و پس از بررسی و تصویب اجرایی شود. با توجه به کاهش ارزش پول در سال‌های گذشته حتما باید اصلاح اعداد و ارقام در دستور کار قرار بگیرد.

سابقه تاريخي 

اگرچه تومان اولين بار در 700 سال پيش و هنگام تسلط مغولان به بازار ايران وارد شد و واژه تومان يا 10 هزار وارد رابطه مبادله دينار طلا شد اما از آن زمان به صورت كاملا غير رسمي و البته به صورت عرفي مطلق حاكم شده است يعني دولت ها ريال، دينار، شاهي، عباسي و قران را به كار مي گرفتند اما تومان در همه دوره ها معادل داشته و توسط مردم استفاده مي شده است

. مغولان  براي يك پادگان با 10 هزار سرباز  از تومان استفاده مي كردند و يك توماني يا يك تومان سرباز را 10 هزار سرباز مي گفتند. اين واژه تركي مغولي وقتي وارد بازار ايران شدو معادل 10 هزار گرم طلا يا 10 هزار دينار طلا نام گرفت. بعدها به دليل جنگ ها و كاهش ارزش پول و مشكلات ديگر، در هر دوره اي تومان معادل چند هزار يا چند صد شاهي، عباسي، قران و... كاهش ارزش داد و بيشترين كاهش ارزش ها را در دوره قحطي بزرگ 1285 تا 1310 يعني انتهاي سلطنت قاجار داشته است. در ابتداي سلطنت رضاخان، سرانجام به واحد پول سروسامان داد و  ريال را واحد پول ملي تعريف كرد و ارزش يك تومان به 7 گرم و بعدها به 3.6 گرم طلا رسيد. اما اين كاهش ارزش به شكل هاي ديگر ادامه يافت و واحد پول ايران كه روزگاري يك تومان معادل يك دلار بوده، به 7 تومان در مقابل يك دلار در سال 1357 رسيدو امروز  دلار به 12 هزار تومان رسيده است

اين نكته نشان مي دهد كه در 700 سال اخير واحد پول ايران كه روزگاري يك تومان 10 هزار گرم طلا بوده در اين مدت حداقل 4 ميليارد برابر كاهش ارزش داشته و يك تومان 700 سال پيش معادل 4 ميليارد تومان امروز است و در صورتي كه با حذف چهار صفر، تومان جديد جايگزين 1000 تومان قبلي شود. عملا حالت عرفي يك تومان كه از 700 سال پيش تاكنون ثابت بوده از بين مي رود و براي هميشه حذف مي شود. 

اما از سوي ديگر، براي اولين بار تومان به عنوان واحد پول رسمي در اقتصاد ايران حاكم خواهد شد و زماني به عنوان پول رسمي پذيرفته مي شود كه ديگر از ارزش ثابت عرفي خود فاصله گرفته و به حيات قبلي خود پايان مي دهد يعني تومان ثابت در اين 700 سال پيش، با مرگ خود، عملا پول جديدي با همان نام و البته به ارزش يك هزارم آن را  به دنيا مي آورد 

حذف صفر از پول ملی ایران در جمهوری اسلامی تاکنون چندین بار مطرح شده، اما به دليل نگراني از آثار كاهش رسمي ارزش پول هیچ‌گاه اقدامات اجرایی به صورت جدی در راستای آن انجام نگرفته است اين در حاليست كه در كشورهاي ديگر جهان كه معمولا با انقلاب، رفرم سياسي و تحولات گسترده مواجه شده اند، تغيير واحد پول ملي نيز يكي از اتفاقاتي بوده كه به دنبال انقلاب و رفرم سياسي رخ داده است. حتي با سقوط دولت قاجاريه در ايران و به قدرت رسيدن رضاخان، دينار و قران تبديل به ريال شدند و با حذف يك صفر از ارزش تومان، هر تومان معادل 1000 دينار و  يك ريال معادل 100 دينار و تومان معادل 10 ريال معرفي و واحد پول ملي ريال نام گرفت كه در آن زمان تقريبا معادل  7 دهم گرم طلا  ارزش داشته است. 

براين اساس، يك ضرورت عمده براي تغيير واحد پول كه در چهار دهه اخير بايد انجام ميشد، اكنون به سمت اجرايي شدن حركت مي كند. 

 نخستین جرقه از جدی‌شدن حذف چهار صفر از پول ملی زمانی زده شد که بانک مرکزی از اسکناس ۵۰ هزار تومانی جدید خود رونمایی کرد و در طراحی این اسکناس نکاتی وجود داشت که توجه برخی را به خود جلب کرد. استفاده از رنگ‌آمیزی متفاوت در ارقام چاپ‌شده روی اسکناس و چهار صفر بعد از عدد ۵۰ با رنگ متفاوت و کم‌رنگ‌تر و عدد ۵۰ به طور جداگانه نشان داد كه بانك مركزي و مردم در معاملات تمايل بسياري به حذف چهار صفر دارند. 

۱۶ دی ماه 97 عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی از بررسي لایحه حذف چهار صفر از پول ملی، در دولت خبر داد.  البته در لايحه قبلي مطرح شده بود كه با پیشنهاد بانک مرکزی طرح اصلاح نظام پولی کشور در قالب حذف چهار صفر از واحد پولی کنونی و تعریف واحد پولی جدید و بازنگری در اقطاع اسکناس و مسکوک در دستور کار دولت قرار گرفته است.

واحد پولی ملی جدید تحت عنوان "تومان" تعریف می‌شود که هر "تومان" معادل ده هزار (۱۰۰۰۰) ریال فعلی و یکصد (۱۰۰) "ریال جدید" خواهد بود.

اما به دليل مشكل رابطه تاريخي تومان و ريال كه هميشه 10 ريال در برابر تومان بوده، مشخص بود كه اين موضوع بايد اصلاح شود و تومان بايد جايگزين 10 هزار ريال شود و عملا ريال حذف شود. 

يكي از ضرورت هاي حذف چهار صفر، موضوعي است كه در مبادلات بين المللي به پول ايران اعتبار مي دهد زيرا در گذشته ريال ايران در برابر دلار 7 تومان به ازاي يك دلار بوده و در حاضر نيز در بازار جهاني پول هاي معتبر مانند يورو، پوند، دلار در برابر يكديگر با نسبت 1.2 يا 1.5 برابر تعريف مي شوند در حالي كه ريال ايران در برابر دلار به حدود 120 هزار ريال رسيده كه حداقل چهار صفر اضافه در اين موضوع ديده مي شود. 

به عبارت ديگر، حذف چهار صفر باعث بهبود اعتبار و آبروي بين المللي ايران در بازار جهاني مي شود. ضمن اين كه مردم در معاملات و مبادلات بانكي، عملا از 10 هزار ريال به عنوان كوچكترين واحد پولي استفاده مي كنند  و حتي يك نان با 20 قيمت هزار ريال خريداري مي شود يا بليت مترو و اتوبوس با عدد بالاي 10 هزار ريال خريداري مي شود. براين اساس با حذف چهار صفر، ارزانترين كالاها و خدمات يعني بليت حمل و نقل عمومي يا نان به يك تا 2 تومان رسيده و مانند كشورهاي ديگر جهان معامله آسان و باعدد كوچك انجام مي شود. 

به عنوان مثال در تركيه براي استفاده از سرويس هاي عمومي، چرخ دستي در فرودگاه، خريد يك بطري آب،‌ از سكه يك ليره استفاده مي شود. در حاليكه در ايران عملا استفاده از سكه يك توماني يا دوتوماني متدوال نيست و ضرب سكه به دليل قيمت بالاتر ارزش ذاتي فلز نيكل استفاده شده در آن، نسبت به ارزش اسمي سكه ممكن نيست زيرا به محض ضرب سكه، از دور خارج شده و آب شده و از بازار خارج مي شود. اما با حذف چهار صفر،  مي توان سكه هايي با ارزش اسمي بالاتر از ارزش ذاتي نيكل به كار گرفته در آن ضرب كرد. به عنوان مثال اگر ارزش اسمي سكه 10 توماني و 5 توماني باشد و نيكل آن ارزش كمتري داشته باشد، سكه در بازار متداول خواهد شد. 

چاپ اسكناس نيز با هزينه هايي كه براي دولت دارد بايد مقرون به صرفه باشد و كوچكترين اسكناس با توجه به قيمت كاغذ  به كار گرفته شده در آن و ملاحظات امنيتي ديگر، حداقل بايد 10 تومان باشد و بقيه پول هاي خرد  زير 10 تومان، بايد با سكه ضرب شود.

در حال حاضر اگرچه 98 درصد مبادلات و نقدينگي درگردش جامعه و بازار كسب وكار با تراكنش كارت هاي بانكي يا چك انجام مي شود و به تدريج به سمت استفاده از نرم افزارهاي موبايلي براي دريافت و پرداخت حركت خواهد كرد. اما حداقل براي بخشي از مبادلات، امكان استفاده از پول هاي خريد 1 توماني تا 5 توماني فراهم نيست و كمبود اسكناس يا سكه به خوبي احساس مي شود. لذا براي تامين اين پول هاي خرد نيز ضروري است كه چهار صفر حذف شود.

از سوي ديگر، مردم در مبادلات بانكي، خودپردازها و كارتخوان ها و مراجعه به شعب بانكي و ادارات، همواره چهار صفر اضافه را در جلوي ارقام مورد نظر ثبت مي كنند كه هيچ ضرورتي براي آن وجود ندارد و عملا در ذهن همه مردم حذف شده است و حتي اسكناس چك پول 50 هزار توماني با عدد 50 به خوبي مورد پذيرش مردم قرار گرفته است و بي ارزش بودن اين چهار صفر تاجايي پيش رفته كه شكل ظاهري بسياري از اسكناس هاي 500 توماني و 50 هزار توماني جديد شبيه هم است و يا اسكناس 50 هزار توماني قديم و دو هزار توماني شبيه هم بوده و در موردي ديگر اسكناس 10 هزار توماني و يك هزارتوماني جديد شبيه هم است و همه اين موارد موجب اشتباه در پرداخت و محاسبات مي شود.

 

مشكل اضافه بودن چهار صفر يا كاهش ارزش پول ملي در چهل سال اخير، روي كار روزنامه نگاران و كارشناسان نيز اثر گذار بوده تا جايي كه در حال حاضر ميزان نقدينگي كشور را به بيش از 2000 هزار ميليارد تومان افزايش داده و در بيان اعداد به ريال  و تومان و استفاده از كلمه هزار ميليارد تومان مشكلاتي را در انتقال مفاهيم ايجاد كرده است. براين اساس، در صورتي كه رشد پايه پولي كشور به دليل كاهش درآمد نفت و منابع دولت و رشد مخارج كشور ادامه يابد و حجم نقدينگي همچنان به صورت فزاينده اي در سال 98 و سال هاي بعد ادامه يابد عملا استفاده از بسياري از واژه ها مانند هزار هزار ميليارد تومان يا ميليون ميليارد تومان، مشكل ساز خواهد بود و لذا لازم است كه با حذف چهار صفر به جاي استفاده از واژه 2000 هزار ميليارد تومان يا 20 هزار هزار ميليارد ريال نقدينگي كشور بگوييم 2000 ميليارد تومان .

يكي از اتفاقاتي كه معمولا بعد از حذف چهار صفر يا چند صفر در كشورهاي ديگر رخ داده، گرايش اعداد خيلي ريز به سمت كوچكترين سكه يا واحد پولي موجود است. به عنوان مثال بسياري از خريدهاي كوچك و ارقام ريز كه قبلا قيمتي حدود 200 تا 1000 تومان داشته اند، اكنون به سمت 1 تومان حركت مي كنند زيرا كوچكترين واحد پولي  1 تومان است و اگر كالا يا خدمتي ارزش كمتري از 1000 تومان داشته، اكنون به سادگي به سمت 1 تومان حركت مي كند. در نتيجه بسياري از اعداد و قيمت ها كه قبلا مثلا 10500 تومان يا 4800 تومان يا 3200 تومان بوده اكنون به سمت بالا گرد مي شود و چسبندگي قيمت به سمت بالا دارد و اين اعداد به ترتيب 11، 5 و 4 تومان خواهد شد و اين موضوع از نظر رواني و خبري، در روزهاي اول خريدار ومشتري را تاحدودي آزار خواهد داد.  اما از آنجا كه پيش بيني ها حكايت از آن دارد كه رشد پايه پولي و نقدينگي و تورم در سال جاري و سال هاي بعد ادامه دارد، لذا به سرعت اعداد كوچك زير 10 هزار تومان فعلي نيز ارزش مبادله اي خود را از دست مي دهند و همان طور كه امروز 10 هزار ريالي يا 1000 توماني از كل مبادلات حذف شده، در آينده نيز 10 توماني كم ارزش خواهد شد. زيرا در حال حاضر، هر سبد خريد يك خانوار كم جمعيت نيز حداقل بالاي 50 هزار تومان است در حالي كه در گذشته اين سبد خريد بين 5 تا 10 هزار تومان قيمت داشت و ظرف ده سال اخير عملا بين 3 تا 10 برابر رشد كرده است.

اقدام حذف چهار صفر اگرچه دير هنگام بوده و سال هاست كه اقتصاد ايران در انتظار آن است اما مي تواند به اعتبار پول ايران و راحتي مبادلات توسط مردم كمك كند و همان طور كه روزگاري دلار 7 تومان بوده، اكنون نيز به 12 تومان در برابر دلار برسد. البته در اثر رشد پايه پولي و نقدينگي در سال هاي آينده، نياز به حذف يك صفر ديگر متناسب با  ارزش ارزهاي معتبر جهاني نيز مطرح خواهد شد زيرا پول ايران بايد بتواند ارزش مبادله اي حداقل دو رقمي در برابر دلار و يورو و پوند داشته باشد. در حال حاضر ارزش مبادله يك دلار معادل 120 هزار ريال است كه با حذف چهار صفر به 12 تومان معادل يك دلار مي رسد. اما اين رابطه دو رقمي پول ايران در برابر دلار، بايد ادامه يابد و به محض رسيدن دلار به بالاي 100 تومان، بايد يك صفر ديگر حذف شود تا به زير 100 واحد پول ايران در برابر يك دلار برسد و دو رقمي شود و با ديجيتالي شدن پول ها و معاملات، هيچگاه نبايد اجازه داد كه پول ايران در برابر دلار و يورو سه رقمي شود و پول معتبر پولي است كه در برابر پول هاي ديگر ارزش خود را حداقل با نسبت دو رقمي حفظ كند.