کاهش پولشویی و دلالي با تجمیع حساب‌های بانکی ازطريق کد ملی

اقتصاد گردان - حمزه پالیک

رئیس جدید بانک مرکزی در راستاي اصلاح نظام بانکی و بازار ريالي و ارزي، ساماندهی ابزارهای پرداخت غیرشفاف، را در دستور كار قرار داده و گام هايي را در چند ماه اخير برداشته كه بايد بيش از اين گسترش يابد و نظارت و شفافيت در بازارهاي پولي و ارزي، مبادلات و معاملات بازارها را افزايش دهد. صاحب‌نظران اقتصادي و بانكي نيز برای ایجاد شفافیت در حوزه پولی کشور، تجمیع حساب‌های بانکی مختلف افراد از طريق کد ملی آنها را پيشنهاد كرده اند تا نظارت بهتري بر تراكنش هاي مالي و بانكي انجام شود. امروزه در كشورهاي توسعه يافته با استفاده از كد ملي، حساب هاي بانكي و فناوري هاي مختلف، نظارت بر تراكنش ها، معاملات، ماليات و... افزايش يافته و شفافيت بيشتري حاكم شده و اين موضوع به افزايش رقابت و كارايي و كاهش رانت وفساد كمك كرده است. 

 عدم استفاده مناسب از زیرساخت‌های فنی و بستر فناوری اطلاعات و ارتباطات جهت رصد جریان وجوه در شبکه بانکی موجب بروز نوسانات اقتصادی و متلاطم شدن بازار دارایی‌ها از جمله بازارهاي ارز، سکه، مسکن و زمین شده است. از سوي ديگر،  عدم شفافیت در حوزه پولی موجب شده  تا اخلالگران اقتصادی به‌راحتی در بستر بانکی و بعضاً با استفاده از حساب‌ها و كارت هاي اجاره‌ای به تخلفات خود ادامه دهند يا با تراكنش هاي مختلف روي شاخص هاي بازارهاي مختلف اثر گذار باشند. به همین علت، قریب به اتفاق کارشناسان سیستم بانکی به اصلاحات ساختاری در نظام پولی بانکی کشور معتقدند و خواستار ايجاد  شفافیت نظام بانکی و رصد تراکنش‌های بانکی جهت مقابله با سوداگران هستند. 

فرشاد مومنی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است كه نمی‌شود با فساد مالی به‌صورت فعالانه برخورد داشت بدون اینکه مسئله بانکی را اصلاح کنیم. امروز شرایطی داریم که تولیدکنندگان و مردم تنبیه می‌شوند و در عوض هیچ عاملي بازدارنده رانت‌جویان نیست. براين اساس بايد از ابزارهاي پولي و بانكي و فناوري براي نظارت بر تراكنش ها، خريد و فروش ها و فعاليت دلالان و رانت جويان بهتر استفاده شود. 

حسین عیوضلو كارشناس اقتصادي نيز که تجربه اجرایی مدیریت بانکي را در کارنامه خود دارد، مي گويد: اگر چه شفافیت در نظام بانکی بالا رفته و نظارتها بهتر شده است اما نسبت به وضع بهینه شفافیت اطلاعات بانکی که در همه جای دنیا وجود دارد بسیار عقب هستیم؛ شفافیت نظام بانکی از رانت‌خواری، فسادهای داخل نظام بانکی و پولشویی‌ جلوگیری می‌کند.

مسئولان حوزه بانکی کشور نیز بر ضرورت امر اصلاح نظام بانکی و ایجاد شفافیت در نظام پولی واقف هستند و بر اجرای آن تأکید دارند. دژپسند وزیر اقتصاد معتقد است اصلاح نظام بانکی کشور باید انجام شود تا قدرت اعطای تسهیلات بانک‌ها به بنگاه‌های اقتصادی افزایش یابد و كارايي فعاليت بانك ها در مسير حمايت از توليد تقويت شود و دلالي و كارهاي غيرمولد كاهش يابد.

همتی رئیس بانک مرکزی نيز در مراسم معارفه خود بر ضرورت اصلاح نظام بانکی تأکید کرده و افزود: وضعیت متلاطم بازار ارز، محصول ناترازی‌های عمیق ترازنامه نظام بانکی، بی‌تدبیری در استفاده از ابزارهای سیاست پولی و سردرگمی در اعمال سیاست‌های ارزی است. به همین علت همتي برنامه‌های خود را با کنترل بازار ارز و مدیریت نقدینگی از طریق حذف و اصلاح ابزارهای پرداخت غیرشفاف برای مبارزه با دلالان ارزی آغاز کرد و ايجاد سقف تراكنش در داخل و خارج، كنترل كارتخوان هاي خارجي، جمع آوري 8 هزار ميليارد تومان چك تضميني در گردش، كاهش صدها هزار ميليارد تومان از حجم تراكنش ها در ماه هاي اخير را موجب شد كه اين موضوع تاحدودي به كاهش نوسان هاي بازارهاي مختلف كمك كرده و ثبات نسبي نرخ ها را ايجاد كرده است. 

ابزارهای پرداخت غیرشفافی که مورد سوءاستفاده دلالان ارزی قرار می‌گرفت چک‌های تضمین شده و خرید کارتی از طریق كارتخوان ها بود. سوداگران با استفاده از این ابزارها به راحتی بازار‌های مختلف از جمله بازار ارز را متلاطم می‌کردند. بانک مرکزی برای مقابله با دلالان ارزی و اصلاح این روند معیوب، برای تراکنش خرید کارتی سقف گذاشت به‌طوریکه پس از اقدامات بانک مرکزی، با هر کارت بانکی در 24 ساعت فقط می‌شود 50 میلیون تومان پول پرداخت کرد. بانک مرکزی به همین حد اکتفا نکرد و با تجمیع اطلاعات تراکنش کارت‌های بانکی برای هر کدملی و ایجاد محدودیت 100 میلیون تومان برای هر کد ملی گامی مهم برای مقابله با سوداگران ارزی برداشت.  

یکی دیگر از ابزارهای پرداخت غیر شفاف چک‌های تضمین شده بود؛ عده اي می‌توانستند با ظهرنویسی چك هاي مبلغ بالا، مبلغ کلان را به صورت غیرشفاف به دیگران انتقال دهند. بانک مرکزی در قدم بعدی چک‌های تضمین شده را ساماندهی کرد و ظهرنویسی این چک‌ها را فاقد اعتبار دانست.   این اقدامات بانک مرکزی مانع ادامه فعالیت گسترده دلالان ارز در داخل و خارج کشور شد به‌گونه‌ای که نرخ ارز به پایین‌ترین حد خود رسید و ثبات نرخ ها را حاكم كرد و باعث شد كه در فاصله مرداد تا بهمن 97 با كمترين نوسان در بازار ارز مواجه شويم. 

بانک مرکزی با اقدامات خود نشان داد که اراده لازم برای انجام اصلاحات ساختاری در نظام بانکی کشور را دارد؛ چراکه یکی از اصلاحات اساسی که باید در نظام بانکی صورت گیرد ایجاد شفافیت در بخش‌های مختلف بانکی به‌خصوص ابزارهای پرداخت است. اما برخي كارشناسان معتقدند كه در عين حال بايد اقدامات ديگري مورد توجه قرار گيرد زيرا دلالان و برخي افراد از راه هاي ديگري مبادلات پولي و ارزي را انجام مي دهند و از جمله توجه به خريد و فروش ارز و طلا و انجام معاملات با آنها يا از طريق معاملات ريالي مي تواند جايگزين تراكنش هاي كارتي يا چك تضمين شده شود و از اين رو، بايد تجميع حساب هاي بانكي و اقدامات ديگر نيز مورد توجه باشد تا با نظارت بهتر، بتوان مانع از بي ثباتي بازارها شد و به حفظ ثبات بازارها كمك كرد. 

در عين حال براي جلوگيري از ركود و كاهش مبادلات فعاليت هاي مولد، بايد نكاتي مورد توجه باشد و متناسب با فعاليت افراد و كارآفرينان و توليدكنندگان، تسهيلات و تمهيداتي در نظر گرفته شود تا كاهش تراكنش منجر به كاهش روند توليد و سرمايه گذاري ها نشود. 

سید حسن حسینی عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با حمایت از اقدامات بانک مرکزی در حذف ظهرنویسی چک‌های تضمینی معتقد است در اقتصاد باید نقل‌وانتقال پول شفاف باشد و مبدأ و مقصد انتقال پول روشن شود؛ لذا بانک مرکزی در این زمینه اقدامات درستی انجام داده است چرا که چک‌های تضمین شده فرار مالیاتی و پولشویی را به وجود می‌آورد.

امیر خجسته، عضو هیات ‌رئیسه کمیسیون اصل ۹۰ مجلس نیز  در زمینه ساماندهی ابزارهای پرداخت توسط بانك مركزي اظهار داشت به نظر من باید تراکنش‌های مالی کنترل شود لذا اقدامات بانک مرکزی کار خوب و پسندیده‌ای است.

اقدامات بانک مرکزی در زمینه شفافیت ابزارهای پرداخت در این مدت کوتاه نشان داد امکان اصلاح ساختاری بخش‌های دیگر نظام بانکی نیز وجود دارد. یکی از موارد مهمی که می‌تواند از بروز بسیاری از فسادها در نظام بانکی جلوگیری کند ساماندهی حساب‌های بانکی از طریق تجمیع تمامی حساب‌های بانکی هر فرد با کد ملی وی است. این امر کمک می‌کند تا بانک مرکزی و سیستم‌های نظارتی مجموع تراکنش‌های افراد در کل سیستم بانکی را رصد کنند و از وقوع پولشویی، تخلفات بانکی و فرار مالیاتی جلوگیری نمایند.

در همین رابطه عبدالرضا مصری عضو کمیسیون اقتصادی مجلس معتقد است می‌توان در یک سیستم متمرکز تجمیع حساب‌ها را انجام داد تا اگر هر فردی با عنوان و کد ملی خود ده‌ها حساب در بانک‌های مختلف داشته باشد از نظر حسابداری در یک سیستم تجمیع شود؛ بحث مهم در حساب‌های بانکی مدیریت بر تراکنش‌ها است، البته در حال حاضر تا حدودی تجمیع حساب‌ها در بانک مرکزی انجام شده اما باز هم دیده می‌شود که سیستم‌های برخی بانک‌ها با بانک مرکزی به‌روز نیست.

تجربه بانک مرکزی در خصوص تجمیع اطلاعات تراکنش کارت‌های بانکی برای هر کد ملی و گذاشتن سقف تراکنش عمومی برای هر فرد 100 میلیون تومان در 24 ساعت، نشان می‌دهد بستر لازم برای اصلاح ساختاری نظام بانکی و تجمیع حساب‌های مختلف افراد وجود دارد. بنابراین بانک مرکزی می‌تواند با تجمیع حساب‌های بانکی اشخاص مختلف به کدملی(شناسه ملی) موجب افزایش شفافیت نظام پولی، کاهش پولشویی و کاهش تخلفات بانکی شود.