كاهش تعداد وصولي چك عادي و رمزدار در پنج ماه اخير، اثر فضاي كسب وكار، اقدامات بانك مركزي و صياد بر چك برگشتي

اقتصاد گردان – محسن شمشیری:

با اتخاذ سیاست های جدید بانک مرکزی و مصوبات ستاد هماهنگی اقتصادی و سران قوا، اقداماتی از جمله جمع آوری چک های تضمینی به مبلغ 8 هزار میلیارد تومان و کاهش سقف تراکنش هر کارت بانکی به 50 ميليون تومان در دستور کار قرار گرفت که باعث کاهش  تعداد مبادله و وصولی چک عادی و چک رمزدار در شش ماه اخیر شده و تعداد وصولي چک های عادی از مرداد تا آذر 97 34- درصد و مبلغ آن 20- درصد و تعداد چک های رمزدار 22-  درصد کاهش داشته است.

 آمار تعداد و مبلغ چک های مبادله شده، وصول شده، برگشتی و چک رمزدار در یکسال اخیر و از آذر 96 تا آذر 97 نشان می دهد که اگرچه از نظر تعداد مبلغ وصولی و برگشتی چک ها از آذر 96 تا مرداد 97 تقریبا روندی با ثبات وبا تغییرات حاكم بوده، اما از مرداد 97 به دنبال سیاست های جدید و اقدامات محدود کننده و کنترلی بانک مرکزی، از تعداد چک های عادی و رمزدار،  وصولی، مبادله شده و برگشتی کاسته شده و کل تعداد چک های وصولی کاهش 35.5 درصدی داشته و از 10.3 میلیون برگ چک در مرداد به 6.64 میلیون چک در آذر 97 رسیده که نشان دهنده تغییر بزرگی در تعداد وصولی چک ها در بانک هاست.

اين موضوع نشان مي دهد كه كاهش نقش چك در مبادلات بانكي، تنها متاثر از رشد بانكداري الكترونيك نبوده بلكه عوامل موثر بر كاهش تعداد مبادلات، وصولي و برگشتي چك در پنج ماه اخير علاوه بر رشد بانكداري الكترونيك، متاثر از جمع آوري چك هاي تضميني، كاهش سقف تراكنش بانكي، كنترل و  محدوديت هاي بازار ارز و ساير اقدامات بانك مركزي در فاصله مرداد تا آذر 97 بوده است زيرا تا مرداد 97 روند تعداد و مبلغ وصولي و برگشتي چك ها تقريبا روندي با ثبات داشته اما از مرداد تا آذر هر ماه با كاهش زياد مواجه شده است.

البته در کاهش تعداد وصولی چک ها، می توان اثر تحریم، رکود بخش های اقتصادی، رشد بانکداری الکترونیک، سیستم یکپارچه وصول چک در سراسر کشور که جایگزین چک بانک هاي مختلف شده را نیز موثر دانست اما این تغییر بزرگ در شش ماه اخیر، تا حدود زیادی متاثر از سیاست های بانک مرکزی در بازار چک های تضمینی، تراکنش های بانکی، بازار ارز و صرافی ها و... بوده که در مجموع مبادله چک را کاهش داده و نشان مي دهد كه اثر سياست هاي كنترلي بانك مركزي در اين دوره موثر بوده است. 

البته از سوی دیگر، میزان مبلغ چک های وصول شده رمزدار 26 درصد افزايش داشته و مبلغ چك وصولي عادی حدود 19 درصد كاهش داشته و وصولي كل چك هاي رمزدار و عادي در مجموع از 3172  هزار میلیارد ریال در مرداد 97 به 3589 هزار میلیارد ریال در آذر 97 رسیده و 13 درصد رشد كرده كه تقريبا نزديك به نرخ تورم شش ماه اخير است. 

 

به دنبال كاهش تعداد وصولي چك ها و مبلغ چك هاي عادي، تعداد چك هاي مبادله شده نيز از 9.1 ميليون در مرداد به 5.7 ميليون رسيده و 38- درصد كمتر شده است. مبلغ مبادله چك مبادله شده عادي نيز از 833 به 637 هزار ميليارد رسيده و 24- درصد كمتر شده است. 

وصول چک های عادی نیز از مرداد تا آذر 97 به دنبال سیاست های جدید بانک مرکزی،  از نظر تعداد 34- درصد و از نظر مبلغ 20- درصد کاهش داشته است و در یکسال آذر 96 تا آذر 97 نیز تعداد وصولی چک عادی 35- درصد کاهش داشته است

از سوي ديگر، تعداد چك هاي برگشتي نيز از 1.2 ميليون به 584 هزار رسيده كه 51- درصد كمتر شده است. مبلغ چك هاي برگشتي نيز از 130 به 68 هزار ميليارد ريال رسيده و 48- درصد در فاصله مرداد تا آذر 97 كمتر شده است.  در مورد برگشتي ها، احتمالا سياست يكپارچه سازي چك ها با عنوان صياد كه چك هاي بانك ها را حذف و چك صياد بانك مركزي را جايگزين كرده و همچنين سيستم چكاوك و اعلام موجودي، سابقه حساب و... نيز موثر بوده و باعث كاهش تعداد برگشتي ها شده اما در عين حال كاهش تعداد وصولي ها نشان دهنده اثر فضاي كسب وكار و ركود، و سياست هاي كنترلي بانك مركزي در اين مدت است كه با كاهش تعداد وصولي، تاحدودي كاهش تعداد برگشتي ها را نيز موجب شده است. 

نسبت تعداد برگشتي به مبادله شده نيز از 13.2 در مرداد به 10.2 درصد در آذر 97 و نسبت مبلغ برگشتي به مبادله شده نيز از 15.6 درصد در مرداد به 10.6 درصد در آذر 97 رسيده كه نشان دهنده اثر اجراي سياست چك صيادي است. 

كاهش تعداد چك رمزدار

وصولی چک رمزدار نسبت به مرداد 97 از نظر تعداد کاهش یافته و نشان می دهد که سیاست جمع آوری چک های تضمینی در شش ماه اخیر اثر گذار بوده و تعداد چک رمزدار را از 1.2 میلیون به 939 هزار کاهش داده است. اما مبلغ چک رمزدار همچنان افزایش یافته و بار اصلی مبادله پول در بازار بانکی عملا روی دوش چک های رمزدار بوده است. اگرچه تعداد چک رمزدار وصولی در آذر 97 نسبت به مرداد 97 نزدیک به 22 درصد کاهش یافته اما از نظر مبلغ معادل 26 درصد رشد کرده است و میانگین هر چک رمزدار از حدود 195 میلیون در مرداد 97  به 314 میلیون تومان در آذر 97 افزایش داشته و میانگین مبلغ هر چک رمزدار 60 درصد رشد کرده است 

كاهش مبلغ وصولي چك و مبلغ برگشتي ها، در كنار سهم بالاي 83 درصدي چك رمزدار از وصولي چك ها نشان دهنده تغيير شرايط كسب وكار در بازار، سياست هاي جديد بانك مركزي در سقف تراكنش و چك تضميني و اثر آنها بر كاهش مبادلات بانكي و پولي است

به عقيده كارشناسان، اين موضوع نشان دهنده اثر ركود و تغيير شرايط كسب وكار، رشد نرخ ارز  و افزايش قيمت ها بر مبادله چك و برگشتي ها و همچنين اثر سياست هاي جديد بانك مركزي، مبني بر كاهش سقف مبلغ تراكنش هاي بانكي، كاهش تعداد چك هاي رمزدار و تضمين شده بانكي و افزايش عمق بانكداري الكترونيك در مبادلات پولي و بانكي است كه از سهم چك ها در مبادلات كاسته است. 

سهم چك هاي رمزدار از كل وصولي چك نيز معادل 14 درصد تعداد و 83 درصد مبلغ چك وصولي بوده است و سهم چك هاي عادي با وجود سهم 86 درصدي از تعداد، تنها 17 درصد مبلغ وصولي بوده است. اين موضوع نشان مي دهد كه سهم چك هاي رمزدار از كل وصولي چك به خاطر جلب اعتماد مردم و شرايط ركود كسب وكارها، روبه افزايش گذاشته است

برخي صاحب نظران معتقدند كه اگرچه سياست هاي بانك مركزي براي مهار نقدينگي و مقابله با پولشويي و ساماندهي بازار پول و بانكداري كشور لازم است و كاهش مبلغ وصولي چك عادي و مبلغ برگشتي ها،  در كنار سهم بالاي  83 درصدي چك رمزدار از وصولي چك ها نشان دهنده تغيير شرايط كسب وكار در بازار، سياست هاي جديد بانك مركزي در سقف تراكنش و چك تضميني و اثر آنها بر كاهش مبادلات بانكي و پولي است. اما بايد توجه داشت كه سياست هاي كنترلي و محدود كننده نبايد موجب ركود و كاهش مبادلات اقتصادي شود زيرا بعد از مدتي اثر منفي خود را نمايان خواهد كرد و موجب كاهش سرمايه گذاري، خريد وفروش، رشد قيمت برخي كالاها و كاهش رشد اقتصادي و... خواهد شد و حتي برخي خدمات و دلالي و خريد و فروش و واردات و توزيع و فروش كالاها را تحت تاثير قرار خواهد داد. 

عده اي از كارشناسان نيز معتقدند كه وقتي افراد احساس كنند كه نمي توانند مبادلات بانكي و پولي انجام دهند و يا دارايي خود را جابجا كنند و تبديل يا انتقال دهند، به دنبال راهكارهاي ديگري خواهند رفت و به جاي تراكنش بانكي ريالي و يا مبادله چك تضميني و رمزدار و... به دنبال تبديل ريال به طلا و ارز و ساير دارايي ها خواهند رفت تا بتوانند راحت تر مبادلات پولي و دارايي خود را انجام دهند و اين موضوع باعث انحراف از بازار پول و معاملات ريالي خواهد شد. لذا بانك مركزي و نهادهاي نظارتي و دولت بايد اثر سياست هاي اخير بر مبادلات بانكي، كالا و بازارها را بررسي كنند و موثر بودن و مفيد بودن آن را ارزيابي كنند تا حدود اثر مثبت كنترل و محدوديت هاي سقف تراكنش و چك تضميني و... را بر بازار سنجيده و از موثر بودن آن بر كل اقتصاد، اشتغال، رشد، سرمايه گذاري و... اطمينان حاصل كنند. 

در آذر ماه درکل کشور حدود 6.64 ميليون فقره چک وصول شد کـه از ايـن تعـداد حدود 5.2ميليون فقره عادي و حدود 939 هزار فقره رمزدار بوده است. 86 درصد از کل تعداد چکهاي وصولي، عادي و 14درصد رمزدار بوده است . همچنين حدود 3589 هزار ميليـارد ريـال چـک وصـول شد کـه بالغ بر 568 هزار ميليارد ريال چک عادي و بالغ بر2952 هزار ميليارد ريال چک رمزدار بوده است. 

 به عبارتي 86 درصد از کل تعداد چکهاي وصولي عادي و 14درصد رمزدار بوده اما  17 درصـد از کـل ارزش چـک هاي وصـولي عـادي و 87 درصـد رمـزدار بوده است 

مقایسه آمارهای وصولی و برگشتی چک نشان می دهد که در سال های 95 تا 97، پدیده کاهش تعداد مبادله چک و برگشتی آن رخ داده است و سهم چک در مبادلات پولی و بانکی متاثر از پدیده  رشد بانکداری الکترونیک و تراکنش های بانکی، رکود تورمی، تحریم های اقتصادی و... کاهش یافته و سهم تراکنش های بانکی و چک  رمزدار افزایش یافته است. البته از مرداد 97 تا کنون، دو پدیده دیگر یعنی کاهش سقف مبلغ تراکنش هر کارت بانکی و همچنین جمع آوری چک های تضمینی در حال گردش، باعث کاهش تعداد و مبلغ تراکنش بانکی وچک تضمینی نیز شده است. 

علاوه بر رشد نقش چك رمزدار، نقش تراكنش هاي بانكي نيز بيش از چك قابل توجه است و به تدريج چك رمزدار و تراكنش بانكي جايگزين چك عادي شده  و اين تغييرات حتي ماه به ماه نيز قابل توجه بوده است. به طوري كه از آبان تا آذر نيز تغييرات قابل توجهي ايجاد شده  و نشان دهنده كاهش مبادله و برگشتي و وصولي چك در آذر ماه نسبت به آبان ماه بوده است. به طوري كه حدود 7 میلیون و 200 هزار عدد چک به ارزش حدود 713 هزار میلیارد ریال در آبان 1397 در کل کشور مبادله شد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب 19.8 درصد  23.8 درصد كاهش نشان می دهد و بالغ بر 869 هزار چک به ارزش بیش از 93 هزار میلیارد ریال در آبان ماه 1397 در کل کشور برگشت خورد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب 25.2 درصد و 36.9 درصد کاهش یافته است. 

اما در آذر ماه 5.7 میلیون چک به مبلغ 637 هزار میلیارد ریال مبادله شده که نسبت به آبان 97 به میزان 19.8 درصد از نظر تعداد و 10.7 درصد از نظر مبلغ کاهش نشان می دهد. در  آذرماه در استان تهران حدود 2 ميليون فقره چک به ارزشی بالغ بر ٣٥١ هـزار ميليارد ريال مبادله شد و 52.3 درصد درصد از تعداد چکهاي مبادلهاي کل کشـور در سـه اسـتان تهـران، اصـفهان و خراسـان رضـوي مبادلـه شده اسـت کـه بـه ترتيـب بـا 34.5 درصـد، 9.4 درصـد و 8.4 درصد بيشترين سهم را در مقايسه با ساير استانها دارا بوده اند. همچنــين ٦٦ درصــد از ارزش چــکهــاي فــوق در ســه اســتان تهــران 55 خراسان رضوی 5.7 و اصفهان (٥/٥ درصد) مبادله شده اسـت کـه بيشـترين سـهم را در مقايسه با ساير استان ها دارا بوده اند.

این در حالیست که در اوایل سال 96 یعنی اردیبهشت سال 96 حدود 9.6میلیون فقره چک به مبلغ حدود ۵۹هزار میلیارد تومان مبادله شده واین رقم از نظر تعداد حدود 28.9 و از نظر مبلغ تا 55.5درصد افزایش یافته و نزدیک به 1.5میلیون فقره آن  بالغ بر ۱۳هزار میلیارد تومان  برگشت خورد که در مقایسه با سال قبل نشان‌دهنده رشد ۳۶‌درصد تعداد و رشد 62.7درصدی مبلغ چک‌های برگشتی است. چک‌های وصولی در اردیبهشت حدود 8.1میلیون فقره بوده که تا ۲۷‌درصد رشد دارد. از سوی دیگر مبلغ چک‌های وصولی با رشد ۵۳درصدی نسبت به ماه قبل به ۴۶هزار میلیارد تومان رسیده است. در مجموع در اردیبهشت‌ماه در کل کشور 84.3درصد از کل تعداد چک‌های مبادله‌یی و 78.1درصد از کل مبلغ آن وصول شده است

در آذر ماه ١٣٩٧، درکل کشور حدود 5.2 ميليون فقره چـک بـه ارزشـی بـالغ بـر ٥٦٨ هـزار ميليارد ريال وصول شد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتيـب 18  درصـد و 8.2 درصـد کاهش نشان ميدهد 

 درکل کشور 89.8 درصد از کل تعداد چکهاي مبادله اي و 89.3 درصـد  از کل مبلغ چکهاي مبادلهاي وصول شد. در اســتان تهــران حــدود 1.8 ميليــون فقــره چــک بــه ارزشــی حــدود ٣١٦ هزار ميليارد ريال وصول واز نظر تعداد 90.3 درصد و از نظـر ارزش 90 درصـد از کل مبلغ چکهاي مبادله اي وصول شده است.

 در آذر ماه ١٣٩٧، درکل کشـور بـالغ بـر٩39 هـزار فقـره چـک رمـزدار بـه ارزشـی بـالغ بـر ٢٩52 هزار ميليارد ريال وصول شد کـه نسـبت بـه مـاه قبـل از نظـر تعـداد و مبلـغ بـه ترتيـب  4.3 درصد و 1.6 درصد کاهش داشته است .

در استان تهران حدود ٣18 هزار فقره چـک رمـزدار بـه ارزشـی بـالغ بـر ٢٤59 هزار ميليارد ريال وصول شد و 48.7 درصد از تعداد چکهاي رمزدار وصولي در سه استان تهـران  33.8 درصـد،  اصفهان 7.4 و خراسان رضوي 7.5 درصد وصـول شده اسـت کـه بيشـترين سـهم را در مقايسه با ساير استانها دارا بوده اند. همچنين 87.3 درصد از ارزش چکهاي فوق در استانهاي تهران 83.3 درصـد، اصـفهان و خراسان رضوي هر يک (٢ درصد) وصول شده است

در آذر ماه ١٣٩٧، درکل کشور بالغ بر 6.1  ميليون فقره چك وصول شد كه از اين تعداد 5.2 ميليون فقره عادل و 939 هزار رمزدار بوده است. بر اين اساس درکل کشور 84.6 درصد چك عادي و 15.4 درصد رمزدار بوده است. 

همچنين 3521 هزار ميليارد ريال چك وصول شده كه 568 هزار ميليارد ريال آن عادي و 2952 هزار ميليارد ريال رمزدار بوده است 16 درصد ارزش چك وصولي عادي و 84 درصد رمزدار بوده است.