كاهش وصولي و برگشتي چك با تغيير فضاي كسب وكار و سياست هاي محدود كننده بانك مركزي در سقف تراكنش و چك تضميني

اقتصاد گردان  – محسن شمشيري

آمار وصولي و برگشتي چك در آبان ماه 97 نشان مي دهد كه با كاهش قابل توجه 19 درصدي تعداد و 21 درصدي مبلغ وصولي چك ها و همچنين  کاهش 25 درصدي تعداد و  36 درصدي مبلغ چك هاي برگشتي ها مواجه بوده و به عقيده كارشناسان، اين موضوع نشان دهنده اثر ركود و تغيير شرايط كسب وكار، رشد نرخ ارز  و افزايش قيمت ها بر مبادله چك و برگشتي ها و همچنين اثر سياست هاي جديد بانك مركزي، مبني بر كاهش سقف مبلغ تراكنش هاي بانكي، كاهش تعداد چك هاي رمزدار و تضمين شده بانكي و افزايش عمق بانكداري الكترونيك در مبادلات پولي و بانكي است كه از سهم چك ها در مبادلات كاسته است. 

سهم چك هاي رمزدار از كل وصولي چك نيز معادل 13.5 درصد تعداد و 83 درصد مبلغ چك وصولي بوده است و سهم چك هاي عادي با وجود سهم 86.5 درصدي از تعداد، تنها 17 درصد مبلغ وصولي بوده است. اين موضوع نشان مي دهد كه سهم چك هاي رمزدار از كل وصولي چك به خاطر جلب اعتماد مردم و شرايط ركود كسب وكارها، روبه افزايش گذاشته است

برخي صاحب نظران معتقدند كه اگرچه سياست هاي بانك مركزي براي مهار نقدينگي و مقابله با پولشويي و ساماندهي بازار پول و بانكداري كشور لازم است و كاهش 21 درصدي مبلغ وصولي چك و 36 درصدي مبلغ برگشتي ها،  در كنار سهم بالاي  83 درصدي چك رمزدار از وصولي چك ها نشان دهنده تغيير شرايط كسب وكار در بازار، سياست هاي جديد بانك مركزي در سقف تراكنش و چك تضميني و اثر آنها بر كاهش مبادلات بانكي و پولي است. اما بايد توجه داشت كه سياست هاي كنترلي و محدود كننده نبايد موجب ركود و كاهش مبادلات اقتصادي شود زيرا بعد از مدتي اثر منفي خود را نمايان خواهد كرد و موجب كاهش سرمايه گذاري، خريد وفروش، رشد قيمت برخي كالاها و كاهش رشد اقتصادي و... خواهد شد و حتي برخي خدمات و دلالي و خريد و فروش و واردات و توزيع و فروش كالاها را تحت تاثير قرار خواهد داد. 

عده اي از كارشناسان نيز معتقدند كه وقتي افراد احساس كنند كه نمي توانند مبادلات بانكي و پولي انجام دهند و يا دارايي خود را جابجا كنند و تبديل يا انتقال دهند، به دنبال راهكارهاي ديگري خواهند رفت و به جاي تراكنش بانكي ريالي و يا مبادله چك تضميني و رمزدار و... به دنبال تبديل ريال به طلا و ارز و ساير دارايي ها خواهند رفت تا بتوانند راحت تر مبادلات پولي و دارايي خود را انجام دهند و اين موضوع باعث انحراف از بازار پول و معاملات ريالي خواهد شد. لذا بانك مركزي و نهادهاي نظارتي و دولت بايد اثر سياست هاي اخير بر مبادلات بانكي، كالا و بازارها را بررسي كنند و موثر بودن و مفيد بودن آن را ارزيابي كنند تا حدود اثر مثبت كنترل و محدوديت هاي سقف تراكنش و چك تضميني و... را بر بازار سنجيده و از موثر بودن آن بر كل اقتصاد، اشتغال، رشد، سرمايه گذاري و... اطمينان حاصل كنند. 

آمار چك هاي عادي و رمزدار وصول شده نيز نشان مي دهد كه چك رمزدار از  نظـر تعـداد  12 درصد و از نظر مبلغ بيش از 16 درصد كاهش داشته و چك هاي عادي نيز از نظر تعداد 19 درصد و از نظر مبلغ 21 درصد كاهش داشته اند. 

درکل کشور حدود 7.3 ميليون فقره چک وصول شد کـه از ايـن تعـداد حدود 6.3 ميليون فقره عادي و حدود ١ ميليون فقره رمزدار بوده است. 86.5 درصد از کل تعداد چکهاي وصولي، عادي و 13.5درصد رمزدار بوده است . همچنين حدود ٣٦١٩ هزار ميليـارد ريـال چـک وصـول شد کـه بالغ بر ٦١٩ هزار ميليارد ريال چک عادي و بالغ بر ٢٩٩٩ هزار ميليارد ريال چک رمزدار بوده است. 

 به عبارتي86.5  درصد از کل تعداد چکهاي وصولي، عادي و 13.5درصد رمزدار بوده اما  17.1 درصـد از کـل ارزش چـک هاي وصـولي، عـادي و 82.9 درصـد رمـزدار بوده است 

بالغ بر 869 هزار چک به ارزش بیش از 93 هزار میلیارد ریال در آبان ماه 1397 در کل کشور برگشت خورد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب 25.2 درصد و 36.9 درصد کاهش یافته است.

 بر اساس آمار بانک مرکزی حدود 7 میلیون و 200 هزار عدد چک به ارزش حدود 713 هزار میلیارد ریال در آبان 1397 در کل کشور مبادله شد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب 19.8 درصد  23.8 درصد كاهش نشان می دهد. همچنین در استان تهران حدود 2 میلیون و 600 هزار عدد چک به ارزشی بالغ بر 401 هزار میلیارد ریال مبادله شده است. 

همچنين در آبان ماه سال جاری، 53.1 درصد از تعداد چک های مبادله ای کل کشور در سه استان تهران، اصفهان و خراسان رضوی مبادله شده است که به ترتیب با 35.9 درصد، 9.5 درصد و 7.7 درصد بیشترین سهم را در مقایسه با سایر استان ها دارا بوده اند. همچنین 67.3 درصد از ارزش چک های فوق در سه استان تهران (56.3 درصد)، اصفهان (5.6 درصد) و خراسان رضوی (5.4 درصد) مبادله شده است که بیشترین سهم را نسبت به سایر استان ها داشته اند .

چک‌های برگشتی

بالغ بر ٨٦٩ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ٩٣ هزار میلیارد ریال در آبان ماه ١٣٩٧ در کل کشور برگشت داده شده که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب ۲۵.۲ درصد و ۳۶.۹ درصد کاهش نشان می‌دهد. در ماه مورد گزارش، در استان تهران بالغ بر ٣٠٤ هزار فقره چک به ارزشی حدود ٤٨ هزار میلیارد ریال برگشت داده شد. همچنین در کل کشور ۱۲.۱ درصد از کل تعداد چک‌های مبادله‌ای و ۱۳.۱ درصد از کل مبلغ چک‌های مبادله‌ای برگشت داده شده است.

 در ماه مورد گزارش، در استان تهران ۱۱.۸ درصد از کل تعداد چک‌های مبادله‌ای و ۱۱.۹ درصد از کل مبلغ چک‌های مبادله‌ای برگشت داده شده است. در ماه مذکور در بین سایر استان‌های کشور بیشترین نسبت ارزش چک‌های برگشتی به کل ارزش چک‌های مبادله شده در استان به ترتیب به استان‌های سمنان (۲۰.۶ درصد)، مرکزی(۱۹.۸ درصد) و هرمزگان (۱۹.۶ درصد) اختصاص یافته است و اسـتان‌های بوشهر (۹.۱ درصد)، البرز و گیلان هر یک (۱۰.۵ درصد) و سیسـتان و بلوچسـتان (۱۰.۸ درصد) کم‌ترین نسبت ارزش چک‌های برگشتی به کل ارزش چک‌های مبادله شده در استان را به خود اختصاص داده‌اند.

چک‌های وصولی

حدود ۶ میلیون و ۳۰۰ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ٦١٩ هزار میلیارد ریال در آبان ماه ١٣٩٧ در کل کشور وصول شد که نسبت به ماه قبل از نظر تعداد و مبلغ به ترتیب ١٩ درصد و ۲۱.۴ درصد کاهش نشان می‌دهد. در ماه مورد گزارش، در کل کشور ۸۷.۹ درصد از کل تعداد چک‌های مبادله‌ای و ۸۶.۹ درصد از کل مبلغ چک‌های مبادله‌ای وصول شد.

در آبان ماه ١٣٩٧، در استان تهران حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ٣٥٣ هزار میلیارد ریال وصول شد. در ماه مورد گزارش در استان تهران از نظر تعداد ۸۸.۲ درصد و از نظر ارزش ۸۸.۱ درصد از کل مبلغ چک‌های مبادله‌ای وصول شده است.

در ماه مذکور در بین سایر استان‌های کشور بیشترین نسبت تعداد چک‌های وصولی به کل چک‌های مبادله‌ای در استان، به ترتیب به استان‌های گیلان (۹۰.۷ درصد)، یزد (٩٠ درصد) و البرز (۸۹.۸ درصد) اختصاص یافته است و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد (٨٠ درصد)، کردستان (۸۲.۶ درصد) و چهارمحال و بختیاری (۸۳.۲ درصد) پایین‌ترین نسبت تعداد چک‌های وصولی به کل چک‌های مبادله شده در استان را به خود اختصاص داده‌اند.

در ماه مورد گزارش، در بین سایر استان‌های کشور بیشترین نسبت ارزش چک‌های وصولی به کل ارزش چک‌های مبادله‌ای در استان به ترتیب به استان‌های بوشهر (۹۰.۹ درصد)، گیلان و البرز هر یک (۸۹.۵ درصد) و سیستان و بلوچستان (۸۹.۲ درصد) اختصاص یافته است و استان‌های سمنان (۷۹.۴ درصد)، مرکزی (۸۰.۲ درصد) و هرمزگان (۸۰.۴ درصد) کمترین نسبت ارزش چک‌های وصولی به کل ارزش چک‌های مبادله شده در استان را به خود اختصاص داده‌اند.

چک‌های برگشتی به تفکیک علل

حدود ٨٣١ هزار فقره چک به ارزشی بالغ بر ٨٨ هزار میلیارد ریال در آبان ماه ١٣٩٧، در کل کشور به دلایل کسری یا فقدان موجودی برگشت داده شده است. در واقع در کل کشور از نظر تعداد ۹۵.۶ درصد و از نظر ارزش ۹۴.۲ درصد از کل چک‌های برگشتی به دلایل کسری یا فقدان موجودی بوده است.

در استان تهران بالغ بر ٢٨٧ هزار فقره چک به ارزشی بـالغ بـر ٤٤ هـزار ميليارد ريال به دلايل کسري يا فقدان موجودي برگشت داده شده است. در واقـع در اسـتان تهـران از نظر تعداد 94.5 درصد و از نظر ارزش 92.8 درصد از کل چکهاي برگشتي به دلايـل کسـري يـا فقدان موجودي بوده است 

بيشترين نسـبت ارزش چـکهـاي برگشـتي بـه دلايل کسري يا فقدان موجودي به کل ارزش چکهاي برگشتي در استان، به ترتيب بـه اسـتانهـاي ايـلام  98.9، خوزسـتان 98.1 و هرمزگـان 97.8  اختصـاص يافتـه اسـت و استانهای مرکزی 81.9 سمنان 93.2  و چهـارمحـال وبختيـاری 93.7 درصد کمتـرين نسبت ارزش چکهاي برگشتي به دلايل کسري يا فقدان موجودي به کل ارزش چکهـاي برگشـتي در استان را به خود اختصاص داده است 

 در آبان ماه ١٣٩٧ ،درکل کشـور بـالغ بـر٩٨١ هـزار فقـره چـک رمـزدار بـه ارزشـی بـالغ بـر ٢٩٩٩ هزار ميليارد ريال وصول شد کـه نسـبت بـه مـاه قبـل از نظـر تعـداد و مبلـغ بـه ترتيـب  12.2 درصد و 16.5 درصد کاهش داشته است .

در استان تهران حدود ٣٣٢ هزار فقره چـک رمـزدار بـه ارزشـی بـالغ بـر ٢٤٧٧ هزار ميليارد ريال وصول شد و 48.6 درصد از تعداد چکهاي رمزدار وصولي در سه استان تهـران  33.8 درصـد،  اصفهان 7.6 و خراسان رضوي 7.2 درصد وصـول شده اسـت کـه بيشـترين سـهم را در مقايسه با ساير استانها دارا بوده اند. همچنين ٨٧ درصد از ارزش چکهاي فوق در استانهاي تهران 82.6 درصـد، اصـفهان و خراسان رضوي هر يک (٢/٢ درصد) وصول شده است