آيا قيمت دلار در بازار ارز حباب داشت؟ اثر تورم روي نرخ ارز

اقتصاد گردان  – محسن شمشيري 

به دنبال كاهش نرخ ارز در ماه هاي اخير و به دنبال اقدامات بانك مركزي كه از مرداد ماه 97 با افزايش اختيارات بانك مركزي از سوي سران سه قوه، افزايش عرضه ارز صادركنندگان،  كاهش سقف مبلغ تراكنش بانكي، اصلاح عملكرد چك تضميني در بازار، بخشنامه هاي مختلف براي صرافي ها و... صورت گرفت و نرخ دلار را از حدود 18 هزار تومان در تابستان 97 به حدود 10 هزار تومان در آذرماه كاهش داد، اكنون اين پرسش براي فعالان بازار و كارشناسان مطرح است كه آيا كاهش 8 هزار توماني نرخ دلار كه معادل افت 44 درصدي نرخ آن محسوب مي شود، را مي توان حباب نرخ ارز ناميد و در آن صورت آيا نرخ 10 هزار توماني دلارهمچنان داراي حباب است و آيا امكان كاهش حباب نرخ دلار بيش از اين وجود دارد؟

 كارشناسان اقتصادي براي برآورد ميزان حباب مالي قيمت سهام، ارز، سكه، طلا  و كالاهاي ديگر، روش هاي مختلفي را به كار برده اند و برخي صاحب نظران مالي معتقدند كه ميزان حباب را بايد از نرخ برابري قيمت روز يك كالا يا دارايي در برابر ساير كالاها و دارايي ها محاسبه كرد. از جمله قيمت ارز يا طلا و سكه را بر اساس نرخ مشابه آن در كشورهاي ديگر در برابر ساير دارايي ها ارزيابي مي كنند.

محمد زارع كارشناس اقتصادي در گفت وگو با تعادل در اين زمينه گفت: براي اندازه گيري حباب سكه يا طلا مي توان نرخ جهاني اونس طلا و قيمت دلار در برابر ريال را مبنا قرار داد و ميزان حباب سكه يا طلا را محاسبه كرد. اما براي محاسبه نرخ دلار، بايد نرخ برابري دلار در برابر ساير ارزها، نفت، طلا و سهام و... را مبنا قرار داد تا ميزان حباب نرخ دلار مشخص شود. 

اما در شرايطي كه خود نرخ دلار مبناي محاسبه ساير ارزها و طلا و سكه است و درنتيجه نرخ يورو، ين، پوند، نفت، اونس جهاني طلا با دلار محاسبه مي شود، چه روشي بايد مبناي محاسبه حباب نرخ دلار قرار گيرد؟

زيرا در شرايط تحريم آمريكا، هزينه مبادله نرخ دلار به دلايل مختلف از جمله تحريم ارزي، بانكي، مبادله دلار با ريال و... تحت تاثير قرار گرفته و نرخ دلار را افزايش داده و به دنبال آن نرخ ساير ارزها و طلا و سكه نيز افزايش يافته است. براين اساس، نرخ پايه محاسبه نرخ دلار و ساير ارزها وطلا و سكه نسبت به قبل از تحريم آمريكا افزايش يافته است و حباب نرخ دارايي يا ارز و سكه، براساس رابطه مبادله آنها در بازار جهاني قابل محاسبه است و مثلا اگر نرخ سكه براساس اونس جهاني و نرخ دلار داخلي بايد 3 ميليون تومان باشد اما 3.3 ميليون تومان است گفته مي شود كه 300 هزار تومان حباب دارد. 

اما از سوي ديگر، در  مورد نرخ دلار كه مبناي محاسبه نرخ ساير ارزها و دارايي هاست، نمي توان به صورت دقيق اعلام كرد كه نرخ دلار در برابر ريال در شرايط تحريم، چه ميزان حباب دارد و براين اساس، برخي كارشناسان معتقدند كه نمي توان به صورت دقيق اعلام كرد كه نرخ 10 هزار توماني دلار تا چه حد حباب دارد؟ زيرا به خاطر تحريم ها، اساسا رابطه مبادله و هزينه مبادله تغيير كرده و به دليل تغيير محيط كسب وكار و بازار مبادله و تحريم، نرخ دلار نسبت به قبل از تحريم ها از حدود 4 هزار تومان به 10 هزار تومان فعلي رسيده و 2.5 برابر شده يا 150 درصد يا 6 هزار تومان افزايش يافته است. 

اما اگر شرايط تحريم و اثر تحريم بر هزينه مبادله و رابطه مبادله ريال  با دلار را حذف كنيم، بايد يك سال پايه مثلا سال 92 كه نرخ دلار حدود 3200 تومان بوده را مبنا قرار دهيم و اثر تورم داخلي منحاي تورم آمريكا را روي نرخ دلار محاسبه كنيم . به عبارت ديگر، با حذف اثر تحريم و تغيير شرايط و محيط كسب وكار و تجارت و روابط خارجي، اثر تورم داخلي روي دلار براساس شاخص تورم سال 92 تا 97، نشان مي دهد كه شاخص از 75 به قيمت سال پايه 95 به عدد 154 در آبان 97 رسيده و طي اين دوره پنج ساله به ميزان 105 درصد رشد كرده است. در نتيجه نرخ دلار 3200 توماني با فرض 105 درصد تورم بايد به حدود 6600 تومان برسد. 

از اين رو تنها با فرض نرخ تورم سال هاي اخير، مي توان نرخ دلار واقعي را 6600 تومان و ميزان حباب آن را حدود 3400 تومان اعلام كرد. 

البته بايد در نظر داشت كه بخشي از افزايش نرخ تورم در يكسال اخير نيز حاصل شرايط تحريم  و رشد نرخ دلار بوده است و در فاصله مرداد 96 كه شتاب رشد نرخ ارز و تورم آغاز شده تا آبان 97 شاخص تورم از عدد 107 به 154 رسيده و در اين فاصله 15 ماهه معادل 47 واحد يا 43 درصد رشد كرده است. 

از اين رو اگر اثر نرخ تورم يكسال اخير را نيز حذف كنيم و تورم يكسال قبل از آن را براي يكسال گذشته در نظر بگيريم كه معادل 9 درصد بوده، شاخص تورم بدون در نظر گرفتن شرايط تحريم بايد به عددي حدود 120 مي رسيد و نرخ دلار بدون تحريم ها بايد به نرخي حدود 5200 تومان مي رسيد. يعني با فرض حذف كامل تحريم ها و اثر آن بر نرخ تورم، نرخ دلار از سال 92 تا سال 97 از 3200 بايد به 5200 تومان مي رسيد. 

با اين فرض، حباب نرخ دلار حدود 4800 تومان مي شود و لذا مي توان انتظار داشت كه با كاهش اثر تحريم ها، از جمله ادامه فروش نفت، كاهش اثر تحريم بر معاملات بانكي، روابط با كشورها و اروپا، ايجاد كانال هاي بانكي، و... نرخ دلار تا محدوده كانال 5 هزار تومان كاهش يابد. 

اما ناگفته پيداست كه تحريم ها ادامه دارد و اثر آن به شكل هاي مختلف روي هزينه مبادله و ساير هزينه هاي پيدا و پنهان از جمله سفته بازي، حفظ ارزش پول، خريد بيشتر طلا و سكه، تقاضاي بيش از نياز واقعي اقتصاد ايران و ساير مسائل موثر بر رابطه مبادله  مشهود است و لذا با فرض ثابت بودن ساير شرايط از جمله ادامه فروش نفت ايران،  تا هر سطحي كه بانك مركزي، دولت، ستاد هماهنگي اقتصادي، سران سه قوه و... بتوانند حفره هاي ارزي را شناسايي و با اثرگذاري بر ميزان عرضه ارز، تقاضاي ارز، گردش مالي و نقدينگي اثرگذار باشند و اقداماتي نظير چند ماه اخير مانند كاهش سقف تراكنش ها، چك تضميني، افزايش عرضه ارز صادركنندگان و... را انجام دهند، قادر خواهند بود كه ميزان حباب نرخ ارز را به ميزان بيشتري كاهش دهند. 

حباب طلا و ارز از نظر فعالان بازار طلا و ارز 

از نظر فعالان بازار طلا و ارز،‌ مبناي محاسبه حباب دارايي به شكل ديگري است و حباب را از رابطه مبادله در بازار جهاني به نرخ روز استخراج مي كنند. در اين نوع محاسبه حباب، مبنا محاسبه نرخ دلار در برابر ساير دارايي هاست و در نتيجه از رابطه دلار با ريال، حباب ساير دارايي ها را محاسبه مي كنند و مبنا نرخ روز است و در نتيجه نمي توان اثر تحريم ها و تورم سال هاي قبل را روي اين نوع حباب محاسبه كرد. 

براين اساس، حباب يورو 35 تومان، پوند 205 تومان، دلار كانادا 75 تومان، يوآن 10 تومان،‌ درهم 12 تومان‌، لير تركيه 37 تومان، ربع سكه 250 هزار تومان، نيم سكه 201 هزار تومان، سكه طرح جديد 372 هزار تومان،  طلاي 18 عيار 10 هزار تومان، مثقال طلا  43 هزار تومان است.