آزمونی بزرگ برای سیاست گذاری تعاونی های روستایی و کشاورزی در ایران

 معاون وزیر جهاد کشاورزی و مدیرعامل سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران

موضوع زنجیره ارزش، مسئله سلامت و ایمنی غذا، شکاف قطبی شدن جامعه، پیری جمعیت؛ فربه شدن طبقه‌ی متوسط، مشارکت زنان در بازار کار؛ رشد شهرنشینی؛ کوچک‌تر شدن اندازه‌ی خانوارها؛ و شکاف های درآمدی؛ بر الگوهای سنتی تعاون در بخش کشاورزی تاثیر گذارده و آنها را ناکارآمد جلوه میدهد. در حقیقت دو تفاوت ماهوی بين تعاوني هاي سنتي و نسل جديد تعاونی های فعال در حوزه روستایی و کشاورزی وجود دارد، يكي اينكه تعاوني های نسل جدید هدف گرا- نتیجه محور و داراي اعضاءخاص بوده و عضويت در آنها آزادانه نيست و ديگر اينكه روش اجرايي آنها نيز بر محور محصولی خاص و بر اساس قراردادي است كه بين اعضاء و شخصیت حقوقی تعاوني شكل گرفته است. فعاليت تعاوني های نسل جديد در نتيجه تمايل اعضا به هماهنگي  در زنجیره ارزش فعاليت هاي تعاوني با موقعیتهای بازاری و تقاضاي كشاورزان برای سود بیشتر در زنجیره، کشف بازارهای نو و اخذ سهمی افزون تر از فروش در بازار محصولات کشاورزی شكل گرفته است. تعاونی های نسل جدید فقط بر مبنای قرار گرفتن در نقطه ای مطمئن از زنجیره تامین تاسیس شده و مجوز میگیرند و مبنای تاسیس تعاونی کشاورزی بر خلاف کشور ما دستوری و از سر سیری یا بر اساس مناسبات اخذ وام کم بهره ، معافیتهای مالیاتی و روابط رانتی و بیقاعدگی و آشفتگی در تاسیس و ایجاد نیست، بلکه منطق ایجابی زنجیره ارزش در تشکیل تعاونی روستایی و کشاورزی حکمفرماست. آنها از هیات مدیره حرفه ای، انعطاف پذیری در تنوع موضوعی اساسنامه ای و ساختارهای مالی محکم تری برخوردارند. ظهور فین‌تک‌ها در بازار محصولات کشاورزی و ترکیب تکنولوژی‌های جدید ارتباط اطلاعات با تلفن‌های هوشمند منجر به  تغییرات عمیقی و ساختاری در تعاونی های نسل نو شده است.تقاضا برای ایجاد یک بازار آنلاین برای محصولات کشاورزی که به تعاونیهای روستایی اجازه می‌دهد از بازارهای محلی خود فراتر رفته و محصولات خود را به بهترین خریداران عرضه کنند و تقاضای مصرف‌کنندگان شهری برای محصولات کشاورزی ارگانیک و سالم و شفافیت در زنجیره‎‌ی تأمین غذا از جمله مواد غذایی ارگانیک، که امروزه بسیاری از مردم در حال حرکت به این سمت هستند، به سرعت در حال افزایش است. تعاونی ها با در اختیار داشتن فین‌تک‌ها ناب، سریع‌الانتقال و خلاقانه خرید و فروش کرده فرصت‌هایی را نه ‌تنها برای اعضاء بلکه برای بانک‌ها و معامله گران حرفه ای محصولات کشاورزی فراهم می‌آورد؛ فرصت‌هایی متنوع که سرچشمه‌های جدیدی را برای درآمدزایی در تعاونیهای روستایی ایجاد می‌کند.  از سوی دیگر فناوری بلاک‌چین هم که ساختاری غیرمتمرکز و باز است، پتانسیل ایجاد تغییرات پهن دامنه ای را در فعالیت تعاونی های کشاورزی فراهم ساخته است. بلاک چین نوعی فناوری زیرساختی است که می‌تواند فرآیندهای دیجیتال‌سازی، اتوماسیون و رهگیری (که همگی از عناصر بنیادین کشاورزی نوین هستند) را تسریع کند. خریداران محصولات تعاونی های تولید کشاورزی با کمک بلاک چین می‌توانند از کیفیت محصولات خود مطمئن شوند. بلاک چین با شفافیت کامل در اکوسیستم تولید غذا و از بین بردن واسطه‌ها و کاهش کارمزدها، قیمت‌ محصولات تولیدی تعاونیهای تولید کشاورزی را برای مصرف کننده شهری منصفانه‌تر ساخته و اعضای تعاونی ها که در گذشته محصولات خود را با قیمتی پایین‌تر به دلال‌ها می‌فروختند بیشتر از حاشیه سود مطمئن برخوردار شوند. فناوری بلاک‌چین، پتانسیل بزرگی در زمینه‌ی رفتارهای مسئولانه در حوزه کشاورزی دارد که مدیریت زمان واقعی، زنجیره‌ی تأمین، کاهش ریسک مالی و پرداخت با تلفن همراه را شامل می‌شود. استفاده از بلاک‌چین ،  توانایی تعاونی های تولید روستایی را برای ایجاد یک زنجیره‌ی تأمین کاملاً شفاف و غنی با ارائه‌ی داده‌های دقیق و کامل افزایش می‌دهد. فناوری بلاک‌چین، اطمینان ایجاد می‌کند که هیچ یک از اعضای زنجیره‌ی تأمین نمی‌توانند تغییری در این اطلاعات ایجاد کنند. با استفاده از بلاک‌چین، خریداران کلان شهرها می‌توانند از روی اطلاعات برچسب مواد غذایی مطلع شوند که تعاونی چه چیزی را در چه زمانی برای تولید محصول بکاربرده است و محصول از کدام تعاونی در چه نقطه کشور تأمین می‌شود و چگونه تولید می‌شود. در واقع ردیابی یک محصول از مزرعه تعاونی تا قفسه‌های فروش می‌تواند به جای چند روز یا چند هفته در عرض چند ثانیه انجام شود. فناوری بلاک‌چین در اروپا و ایلات متحده و کانادا، کارایی و شفافیت فعالیت‌های تجاری در تعاونی های کشاورزی را در زمینه صنعت کالاهای تند مصرف افزایش داده است. فراموش نکنیم، زنجيره هاي ارزش در تعاونی های کشاورزی بر روي ايجاد ارزش از طريق نو آوري در محصولات يا فرآيند هاي مالی بازار يابي  ، تمركز دارد . بررسي هاي به عمل آمده حاكي از آن است كه شركت هاي تعاوني توليد به دليل وجود زير ساختهايي كه تا كنون از طريق تسطيح ، يكپارچه سازي ،  اجراي عمليات آب و خاك و به كار گيري شيوه هاي نوين آبياري ايجاد نموده اند در حال حاضر قادر به توليد متمركزمحصولات كشاورزي بوده و در توليد تعدادي از اين محصولات داراي کورد هاي قابل قبولی میباشند. از سویی، طرح ايجاد فروشگاهاي زنجيره اي در ايران که از دهه 1350 ايجاد شد و فروشگاه های شهر و روستای در ارتباط با شركت هاي سهامي زراعي و تعاوني هاي توليد روستايي که به منظور حفظ بازار از شوك هاي ناگهاني و تعديل و تثبيت قيمت كالا هاي اساسي كشاورزي تشكيل شده، آخرين حلقه در زنجيره تأمين و ارزش محصولات كشاورزي تجارت و به عبارتي بازار يابي و بازارساني محصولات كشاورزي بشمار می آیند كه با  وجود  شركت هاي تعاوني توليد (63 اتحاديه استاني و شهرستاني و اتحاديه مركزي شركت هاي تعاوني توليد) يكي از وظايف اصلي آنها بازار يابي و بازار رساني محصولات توليد شده در شركتهاي تعاوني توليد بوده است این عناصر نقش مهمي را در تكميل زنجيره توليد (از جمله کشاورزان عضو تعاونی ها، تامین‌کنندگان، صنایع فرآوری، توزیع‌کنندگان، خرده‌فروشان، تنظیم‌کننده‌ها و مصرف‌کنندگان شهری) در اين شركتها ايفا مي نمايد اما دلیل ناموفق بودن شان، فقدان استراتژی فروش، رفتارها و روش های سنتی، بی توجهی به پارامترهای بازاری، اعتیاد به کمکهای دولتی، غیرحرفه ای بودن هیات مدیره ها و عدم استفاده از فنآوری های مالی و مدرن روز در بازار محصولات کشاورزی میباشد. نباید از قافله ابتکارات و نوآوری های تکنولوژیک بازار مدار و حاکمیت شرکتی کارآ در تعاونی های نسل جدید غافل شد. باید بیشتر در این زمینه کار کرد و به بی تحرکی، رخوت و بوی ناکی و کهنگی روش ها در تعاونی های روستایی و کشاورزی خط بطلان کشید.