ضرورت ایجاد نظام جامع نظارت و ارزیابی

اقتصادگردان- فرهاد دژپسند در همایش علمی توسعه در اقتصاد اسلامی و اقتصاد ایران که عصر دوشنبه در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد، با طرح این دو سوال که «چرا اکنون از لحاظ توسعه در موقعیتی که باید قرار می‌گرفتیم نیستیم؟» و «چرا آنچه شایسته ما بود به آن نرسیدیم؟»، اظهار کرد: برای پاسخ دادن به این سوالات اندیشمندان بسیاری در دوره‌های تاریخی مختلف به‌ویژه پس از جنگ مکررا اندیشیده‌اند.

وی ادامه داد: تاکنون برای برون‌رفت از وضعیتی که داشتیم راه‌حل‌های بسیاری طراحی شده و برنامه‌های متعددی تدوین شده است. بسته‌های متعددی تا مرحله اجرا ایجاد شده ولی پس از اجرا دیده‌ایم که نتیجه عکس گرفته‌ایم. سوال اینجاست که چرا چنین شده است؟

مدیر مرکز آموزش و پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری با بیان اینکه نمی‌توانیم بگوییم که لزوما برنامه‌های بعد از انقلاب اسلامی از بالا به پایین یا از پایین به بالا طراحی شده است، گفت: بررسی مسائل پیش‌آمده پیرامون برنامه‌های ما به مسائلی فراتر از این مربوط است.

دژپسند گفت: به نظر من یکی از مهم‌ترین ایراداتی که وجود داشته این بوده که رابطه بین منابع و مصارف به درستی برقرار نشده است.

او در بخشی از سخنانش با اشاره به جهان‌شمول بودن قواعد اقتصادی چنین توضیح داد که اگر نتوانیم بگوییم که همه قواعد اقتصادی جهان‌شمول هستند و نسخه‌های شفاف‌بخش برای اقتصادهای مختلف به شمار می‌آیند ولی می‌توانیم بگوییم این قواعد ملزومات اجتناب‌ناپذیری دارند که باید رعایت شوند.

دژپسند با بیان اینکه برای بررسی اقتصاد هر کشوری باید به شرایط تاریخی آن کشور توجه کرد، افزود: ما باید در هر دوره برای بررسی اقتصاد هر کشوری به ایدئولوژی حاکم در آن مقطع تاریخی نیز توجه کنیم. باید آرمان‌ها و اهداف کشورها را هم بررسی کنیم. اگر نتوانیم آرمان‌ها و اهداف‌ کشورها را به درستی تشخیص دهیم به یقین دچار مشکل خواهیم شد.

مدیر مرکز آموزش و پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری با تاکید بر اینکه در بررسی وضعیت اقتصاد هر کشوری باید به شرایط ویژه آن کشور نیز توجه داشت، اظهار کرد: مثلا باید ببینیم که از نظر اقلیمی آن کشور چه وضعیتی دارد. اگر از نظر اقلیمی نیاز است باید به سمت انقلاب سبز برویم. بنابراین نمی‌توان گفت که اگر برخی کشورها به یک شکل مسیر رشد را طی کرده‌اند ایران هم باید همان مسیر را طی کند. واقعیت‌های سیاسی کشورها به همان ترتیب است. باید واقعیت‌های سیاسی یک کشور را بررسی کنیم. اینکه گروه‌های قدرت و تاثیرگذار کدام‌ها هستند. متاسفانه برخی مواقع دیده‌ایم که در دوران‌های تاریخی مختلف مسیری را طی کرده‌ایم ولی گروه‌های سیاسی منجر به آن شدند که از مسیر کاملا منحرف شویم.

او همچنین به انحراف برنامه‌ها از مسیر اولیه خود اشاره کرد و گفت: بعضا دیده‌ایم که یک برنامه مصوب شده و بعدها برنامه‌های بعدی کاملا از مسیر اولیه خود منحرف شده است.

دژپسند با بیان اینکه در جریان توسعه به تجهیز مستمر منابع نیاز است، خاطرنشان کرد: در این زمینه منابع انسانی، منابع مالی و منابع طبیعی مدنظر است. در زمینه منابع طبیعی باید بگویم که لزوما فراوانی کافی نیست بلکه پایداری منابع مهم‌تر است. فراوانی منبع حتی ممکن است منجر به آن شود که با استفاده بد از آنها تبدیل به تهدید شوند و خود به یکی از چالش‌های توسعه منجر شوند.

مدیر مرکز آموزش و پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری به بحث شایسته‌گزینی و شایسته‌سالاری نیز اشاره کرد و گفت: این موضوع امری بسیار مهم است. لازم است تاکید کنم فقط بحث حاکمیت متخصص مدنظر نیست بلکه حاکمیت تخصص مهم است و در این موضوع دانش و تجربه با هم اهمیت دارد. همچنین مدیریت منابع نقش محوری را ایفا می‌کند. باید بهره‌برداری از منابع با مدیریت درست صورت بگیرد. ما در ایران با مدیریت بد منابع در برخی از موارد روبه‌رو هستیم که برای حرکت در مسیر توسعه نیازمند اصلاح این روند هستیم.

او همچنین با بیان اینکه توسعه باید مبتنی بر عدالت باشد، گفت: تاکید بر عدالت در اعتقادات دینی ما وجود دارد و همچنین در اسناد ابلاغی بالادستی از سوی مقام معظم رهبری هم بر عدالت تاکید شده است. در این زمینه باید انواع عدالت اعم از عدالت حتی در مراحل تولید نیز مورد توجه قرار گیرد. بنابراین وقتی سخن از عدالت به میان می‌آوریم باید ابعاد گوناگون آن شکافته شود و مورد بررسی قرار گیرد. در این زمینه توجه به مساله تامین اجتماعی بسیار مهم است.

دژپسند در بخشی از سخنانش نگاهی به وضعیت شاخص‌ها در سال‌های گذشته کرد و با بیان اینکه در چند سال گذشته دربرخی از شاخص‌ها عقب‌گرد داشته‌ایم، گفت: در برخی از شاخص‌ها روند بهبود را طی کرده‌ایم مانند فضای کسب و کار که در دولت یازدهم با بهبود 32 رتبه‌ای آن روبه‌رو شده‌ایم. همچنین در موضوع آزادی اقتصادی 18 رتبه بهبود یافته‌ایم. در ادراک فساد نیز 13 رتبه بهتر شده‌ایم ولی در ایجاد دولت الکترونیک و رقابت‌پذیری اقتصاد، عقب‌گرد داشته‌ایم.

مدیر مرکز آموزش و پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری در بخش دیگری از سخنان خود به سند چشم‌انداز 1404 اشاره کرد و افزود: اگر وضعیت ایران، ترکیه و عربستان را با هم مقایسه کنیم می‌بینیم که طی روندی از سال 2005 تا 2014 نسبت سرمایه‌گذاری به جی‌دی‌پی در ایران بهتر شده ولی در ترکیه و عربستان که با ایران مقایسه می‌شود این وضعیت مانند ایران نبوده است. از سوی دیگر با مقایسه شاخص‌هایی مانند نسبت سرمایه‌گذاری مستقیم به جی‌دی‌پی می‌بینیم که وضعیت سرمایه‌گذاری در ایران طی سال‌های مذکور چندان مناسب نبوده و در قیاس با ترکیه و عربستان وضعیت چندان مناسبی ندارد.

معاون سابق رئیس سازمان برنامه و بودجه همچنین برخی مشکلات و موانع توسعه در ایران را چنین تشریح کرد: ابتدا با مشکل نامناسب بودن نظام تخصیص منابع روبه‌رو هستیم. همچنین تاکنون در ایجاد شرایط رقابتی در اقتصاد توانایی نداشته‌ایم. با دو مشکلِ نبودن احساس امنیت اقتصادی و عدم تخصص‌گرایی هم روبه‌رو بوده‌ایم. از سوی دیگر بزرگ بودن اندازه دولت هم مزید بر علت شده است. علاوه بر این عدم توجه و اعتقاد به بهره‌وری، عدم توجه به آمایش سرزمین و گستره وسیع بازارهای غیرمتشکل پولی از جمله مشکلات ماست.

دژپسند پیشنهاداتی را جهت  بهبود این وضعیت مطرح کرد و گفت: ابتدا باید مجموعه ارکان نظام راجع به راه‌حل‌های اقتصادی وفاق پیدا کنند. همچنین تامین آزادی‌های لازم در نظام کارشناسی و تصمیم‌سازی کشور ضروری است. باید برای بهبود فضای کسب و کار تلاش جدی شود و همچنین محورهای لازم برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی ایجاد شود.

او در پایان گفت: یکی از مشکلات ما این است که دستگاه‌ها می‌توانند برنامه‌ها را اجرا نکنند بدون آنکه مورد بازخواست قرار گیرند. در نتیجه نیاز به برپایی یک نظام جامع نظارت و ارزیابی داریم که در آن بررسی شود که دستگاه‌ها برنامه‌ها را به درستی اجرا می‌کنند یا خیر و اگر اجرا نمی‌کنند مورد مواخذه قرار گیرند.