ضرورت تجدید نظر در پرداخت ارز مسافری/ پیش‌بینی‌ درآمد یارانه‌ها غلط از آب در آمد

خبراقتصادی- گفت‌وگوی مریم فکری خبرنگار پانا جمشید پژویان رییس شورای رقابت در ساختمان مرکزی شورا رقابت صورت گرفت و دیدگاه‌های مطرح شده به‌طور عمده درباره اتفاقات ارزی و در نهایت روش‌های اجرای گام دوم هدفمند کردن یارانه‌ها بود.

جمشید پژویان با تاکید بر تجدیدنظر در پرداخت ارز مسافری برای کنترل بازار، تاکید کرد: درآمدی که دولت تصور می‌کرد با افزایش قیمت‌ها کسب می‌کند، محقق نشد.

ساختمانی در میان پارچه‌فروشی‌های زرتشت، جایی است که از دو سال پیش میزبان شورای رقابت شده است و جمشید پژویان، از همان ابتدا، ریاست این شورا را برعهده داشته و با استناد به قانون اصل 44، معتقد است که تعیین قیمت‌های جدید اگر بدون مصوبه شورای رقابت صورت گیرد، غیرقانونی خواهد بود.

پژویان، افزایش قیمت طلا در بازارهای جهانی را در حدی نمی‌داند که امروز شاهد افزایش بالای 50 درصدی ارز در کشور باشیم و از دو اشتباه در سیاست‌گذاری‌های شورای پول و اعتبار و بانک مرکزی می‌گوید، او معتقد است: سیگنال‌های اشتباه باعث هجوم مردم به بازار برای جذب دلار شد.

رییس شورای رقابت همچنین از پیش‌بینی‌های اشتباه دولت درباره درآمد حامل‌های انرژی ناشی از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها سخن می‌گوید و تاکید می‌کند: در افزایش قیمت‌ها در گام دوم هدفمندی باید خیلی ملایم حرکت کنیم.

بهتر است ابتدا به تحولات اخیر بازار ارز بپردازیم. بسیاری از صاحب‌نظران، یکی از دلایل اصلی در تشدید رشد صعودی قیمت دلار را نقدینگی سرگردان جامعه می‌دانند. شما چه دیدگاهی نسبت به این موضع دارید؟

ببینید، وجود نقدینگی مساله جدیدی نیست. این نقدینگی طی یک دوره چند ساله در کشور جمع شده و به‌طور معمول با اتفاق‌های مختلف در بازارها جابه‌جا می‌شود و اثرات خود را روی اقتصاد می‌گذارد. مشکلات کنونی ما فقط به‌دلیل این نیست که نقدینگی در دستان مردم می‌چرخد، زیرا در گذشته هم در اختیار مردم قرار داشت، بنابراین اتفاق دیگری افتاده است.

به نظر من مساله شفاف و روشن است. افزایش قیمت طلا از چندین ماه قبل در آمریکا و اروپا آغاز شد و دلیل آن نیز انتظارات مردمی از پیش‌گویی‌ها و عدم بهبود وضعیت اقتصادی غرب بود. در واقع عدم اطمینان مردم به شرایط اقتصادی باعث شد که نقدینگی خود را به سمت دارایی‌های مطمئن ببرد و به‌دنبال آن، شاهد افزایش قیمت طلا در بازارهای داخلی بودیم.

به طور طبیعی افزایش قیمت طلا روی دلار اثر می‌گذارد، اما این تاثیر در حدی نبوده که امروز شاهد افزایش بالای 50 درصدی ارز باشیم. هم‌اکنون در آمریکا و اروپا التهاب فروکش کرده و قیمت‌ها نیز کاهش یافته و این در حالی است که همچنان در ایران شاهد افزایش قیمت‌ها در بازار طلا و ارز هستیم.

در واقع شما دلیل اصلی و آغاز نوسانات بازار را از قیمت‌های جهانی می‌دانید.

شاید آغاز افزایش قیمت‌ها را بتوان قیمت‌های جهانی دانست، اما مسایلی همچون تحریم‌ها و نرخ سود بانکی هم بی‌تاثیر نبوده است. در واقع در پی تحریم‌ها و کاهش نرخ سود بانکی، تمایل مردم به این‌که نقدینگی خود را به دارایی‌های مطمئن تبدیل کنند، افزایش یافت. البته در آمریکا و اروپا تبدیل اموال و دارایی‌ها به طلا مطرح بود، زیرا ضعف اقتصادی باعث کاهش ارز دلار و پوند می‌شد، اما در ایران هجوم‌ها به سمت ارزهای خارجی و طلا است.

کاهش نرخ سود بانکی یک سیاست اقتصادی اشتباه بود

با این حال، مسایل و مشکلات اقتصادی به‌گونه‌ای نبود که افزایش 60، 70 درصدی در قیمت دلار و طلا را در ماه‌های اخیر شاهد باشیم.

شما از قیمت‌های جهانی، تحریم و عدم اطمینان مردم به شرایط اقتصادی صحبت کردید، اما باز هم گفتید که این مسایل نباید باعث رشد صعودی قیمت ارز تا این حد می‌شد. فکر می‌کنید ما در کدام بخش‌های اقتصادی کشور راه را اشتباه رفتیم که چنین واکنش‌هایی را در بازار مواجه هستیم؟

نااطمینانی به وضعیت اقتصادی کشور در التهاب‌ها اثرگذار بود، اما در حدی نبود که نرخ دلار را تا 50 درصد در مدت یکی، دو ماه بالا ببرد و ریال تضعیف شود. به‌نظر من اشتباه در سیاست‌گذاری‌ها توسط شورای پول و اعتبار و بانک مرکزی باعث رویارویی اقتصاد با چنین مسایلی در بازار شد.

نخستین اشتباه، به کاهش نرخ سود بانکی برمی‌گردد. در شرایطی که نقدینگی بسیاری در جامعه وجود دارد و مسایلی همچون نااطمینانی مردم به فضای اقتصادی مطرح است، این‌که به‌طور عمدی شورای پول و اعتبار و با دید غیرتخصصی نرخ سود بانکی را پایین آورد و در نتیجه به پول سرگردان جامعه دامن بزند را درک نمی‌کنم. کاهش نرخ سود بانکی یک سیاست اقتصادی اشتباه بود.

اشتباه دوم را بانک مرکزی انجام داد. هجوم مردم برای دلار از این جهت بود که اطمینانی به وجود ارز در ذخایر بانک مرکزی نبود. در شرایطی که بانک مرکزی هیچ مشکلی از نظر تراز ندارد و سالانه 100 میلیارد دلاری نفت از کشور صادر می‌شود، اطلاعات و علایم نادرست به اقتصاد داده شد.

کاهش ارز مسافرتی به منزله فریاد بانک مرکزی مبنی بر کمبود دلار بود

مردم اطلاعاتی درباره دارایی‌های بانک مرکزی ندارند و با علایم جلو می‌روند؛ به‌خصوص کسانی که به امور سفته‌بازی و سوداگری می‌پردازند. علامت‌هایی که سفته‌بازان از بانک مرکزی گرفتند، این بود که بانک مرکزی پرداخت ارز مسافرتی را به نصف کاهش داد و به بانک‌ها ارز پرداخت نمی‌کرد؛ این یعنی فریاد این‌که بانک مرکزی با مشکل کمبود ارز مواجه است و ذخیره‌ای ندارد.

این در حالی است که عاملی که باعث ایجاد نگرانی از کمبود دلار شود، در کشور وجود نداشت و ندارد. با این وجود، این سیگنال‌ها باعث هجوم مردم به بازار برای جذب دلار شد و این علامت شفاف را که «بشتابید تا دلار از این گران‌تر نشده است، بخرید» به بازار دادیم. نتیجه این سیاست‌های نادرست ارزی، وضعیتی غیرقابل کنترلی است که در کشور مشاهده کنیم.

بر اساس مصوبه مجلس، بانک مرکزی نباید دلار را بیشتر از 1050 می‌کرد، اما هم‌اکنون نرخ ارز مرجع 1129 تومان است. همان‌طور که می‌دانید در ایران زمانی که نرخی از سوی دولت افزایش می‌یابد، با رشد قیمت‌ها در بازار مواجه می‌شویم، بنابراین افزایش نرخ ارز مرجع، دلیل گرانی در بازار خواهد بود.

خیر، این موضوع باعث گرانی نمی‌شود. این‌که دلار در بودجه در چه سطحی تعیین شود، علایمی درباره میزان انتظارها از قیمت دلار می‌دهد، اما باعث گرانی نمی‌شود. بانک مرکزی در حال حاضر به‌دلیل اشتباه در سیاست‌گذاری‌ها در مقابل دلار 1700 تومان قرار گرفته و اتفاقا رقم تعیین شده برای دلار پایین است؛ مگر این‌که اطمینان داشته باشد سیاست‌های درستی را به اجرا می‌گذارد.

البته بالا بودن قیمت دلار برای کشوری همچون ایران که واردکننده است، پیامدهای تورمی به‌دنبال دارد. ما به جز نفت، صادرات خاصی در بخش‌های دیگر اقتصادی نداریم و واردکننده کالاهای واسطه‌ای و مصرفی هستیم. بنابراین بدیهی است که افزایش 50 درصدی قیمت دلار باعث تورم و افزایش قیمت‌ها می‌شود.

در 20، 30 سال گذشته زمان‌هایی بوده که قیمت نفت یک مرتبه سقوط کرده و یا صادرات به‌دلیل جنگ به نصف رسیده که به معنای کمبود دلار و افزایش قیمت دلار است، اما در شرایط فعلی هیچ عاملی جز سیاست‌های اشتباه و ناتوانی در برخورد با چنین شوکی در التهاب بازار نقش نداشته است.

بهترین راه‌حل برای کنترل بازار را چه می‌دانید؟

بهترین راه‌حل، مساله‌ای است که پشت سر گذاشته و توجهی به آن نشد. بانک مرکزی به‌جای این‌که فریاد بزند ذخیره دلار ندارم و خزانه خالی است، باید نشان می‌داد که به اندازه کافی دلار در کشور وجود دارد. همان‌طور که گفتم، وقتی بانک مرکزی مقدار دلار مسافرتی را به نصف کاهش می‌دهد و قیمت آن را بالا می‌برد، یعنی علامت غلط به بازار داده است. سیاست پرداخت دلار به مسافران باید به‌گونه‌ای باشد که امکان تقلب را بگیرد.

قوانین و مقررات برای جلوگیری از تقلب تشدید شود

من تصور می‌کنم اگر همان زمان بانک مرکزی پرداخت دلار مسافرتی را تا 2500 و حتی 3 هزار دلار افزایش می‌داد و نیز بانک‌ها ارز به اندازه کافی در اختیار صرافی‌ها می‌گذاشتند، به‌راحتی التهاب‌ها در بازار می‌خوابید. فقط لازم بود قوانین و مقررات برای جلوگیری از تقلب تشدید شود.

یکی از مسایلی که برخی صاحب‌نظران اقتصادی مطرح می‌کنند، کسری بودجه دولت است. با توجه به وجود بیش از 340 هزار میلیارد تومان نقدینگی سرگردان در کشور، بهترین راه برای جمع‌آوری این حجم نقدینگی و جبران کسری بودجه دولت، دلار نمی‌تواند باشد؟

این‌که عنوان می‌شود یکی از دلایل افزایش نرخ ارز، جبران کسری بودجه دولت است، به هیچ‌وجه معقول نیست. در سال‌های گذشته بانک مرکزی در زمانی که نیازمند جبران کسری بودجه بود، تلاش می‌کرد نرخ ارز را بالا ببرد، اما در حدی محدود بود؛ زیرا این مساله اختلال و شوک در اقتصاد را به‌دنبال دارد و امکان این‌که دولت چنین کاری را کرده و مورد تایید باشد، مطرح نیست.

البته دولت با کسری بودجه مواجه است و اگر برای رفع کسری، مقدار زیادی دلار بفروشد، اتفاقا نرخ ارز پایین می‌آید.

بالاخره کسری بودجه دولت، حقیقتی انکارناپذیر است و نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت.

این‌که یک‌سری عوامل وجود دارد که می‌تواند کسری بودجه دولت را افزایش دهد، مساله تازه‌ای نیست. دولت پیش‌گویی‌هایی درباره درآمد حامل‌های انرژی از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها و براساس تقاضای گذشته داشت که همان زمان عنوان کردم که این پیش‌بینی اشتباه است، زیرا کشش بازار با افزایش قیمت‌ها تغییر می‌کند و تقاضا کاهش می‌یابد. بر این اساس، درآمدی که دولت تصور می‌کرد با افزایش قیمت‌ها کسب می‌کند، وقوع پیدا نکرد. امروز پیش‌گویی‌های من درست در آمد و چنین اتفاقی افتاد. این‌ها مسایلی هستند که باعث کسری بودجه دولت می‌شود. اما این‌که کسری بودجه را چگونه می‌توان جبران کرد، باید گفت از طریق انضباط مالی، حذف بعضی از هزینه‌ها یا همچون گذشته کسر هزینه‌های عمرانی و فروش ارز صورت می‌گیرد.

تصویب نرخ سود 21 درصد ،نوشداروی پس از مرگ سهراب

تصویب نرخ سود بانکی 21 درصد، آن هم پس از گذشت 10 ماه از سال 91 را تا چه اندازه برای حل مشکلات بازار موثر می‌دانید؟

تصویب نرخ سود 21 درصد در شورای پول و اعتبار خوب است، اما همچون نوشداروی پس از مرگ سهراب می‌ماند. شورای پول و اعتبار غیرتخصصی و غیرعلمی با وجود نقدینگی بالای جامعه و تورم، نرخ سود بانکی را پایین می‌آورد و حال باید تبعات آن را نیز بپردازد.

ما نباید انتظار داشته باشیم که با تصویب این مصوبه و اعمال آن، به‌سرعت بازار متحول شود. با این حال، به‌طور قطع کاهش نرخ سود بانکی روی حرکت نقدینگی و بازار پولی و مالی اثرگذار است، اما نکته اصلی، علامت اشتباهی است که به سوداگران داده شد.

شما تورم فعلی کشور را در چه حدی می‌دانید؟ بانک مرکزی نرخ تورم آبان را 8/ 19 درصد اعلام کرد، اما در حال حاضر برخی از صاحب‌نظران از تورم 40 درصدی با توجه به نوسانات نرخ ارز هم می‌گویند.

من اگر در جایگاه بانک مرکزی هم بودم، به دشواری می‌شد تورم را محاسبه کرد. در شرایط کنونی هر کسی هر رقمی را در زمینه تورم اعلام کند، ناشی از بی‌سوادی او است.

من چندی پیش افزایش قیمت‌ها در طول یک‌سال از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها را اعلام کردم و برآوردها در این راستا بود که در بیستک‌های اول که فقیر هستند، به‌طور متوسط 5/7 تا 8 درصد افزایش هزینه داشتیم. بیستک‌های متوسط حدود 13، 14 درصد و گروه آخر نیز با افزایش 39 درصدی قیمت‌ها مواجه بودند.

یکی از پیش‌بینی‌ها پس از نوسانات شدید نرخ ارز و رشد تورم، کمبود شدید کالا در سال آینده است و به همین دلیل معتقدند که گام دوم هدفمند کردن یارانه‌ها باید به تاخیر افتد. شما چه دیدگاهی در این رابطه دارید؟

درست است. این‌که با وجود این شرایط اقتصادی کشور گام دوم قانون هدفمند کردن یارانه‌ها با چه قوتی انجام شود، مورد سوال است. به نظر من در این مرحله نباید افزایش قیمت‌ها با درصد بالایی باشد و باید خیلی ملایم حرکت کنیم؛ حتی قیمت‌ها نباید به یک‌باره افزایش یابد.

در حال حاضر با مشکلات بسیاری در کشور روبه‌رو هستیم و عاقلانه‌ترین روش این است که ابتدا به حل مهم‌ترین مساله بپردازیم. بزرگ‌ترین مشکل، بازار ارز است و به‌طور قطع باید تثبیت و پایدار شود. زمانی که این اقدام صورت گرفت، آن زمان ابزاری برای پیش‌بینی از نحوه اجرای گام دوم هدفمند کردن یارانه‌ها داریم و این‌که کسری بودجه دولت چگونه جبران می‌شود.

در واقع شما معتقدید که قبل از اجرای گام دوم هدفمند کردن یارانه‌ها، باید بازارهای دیگر تثبیت و پایدار شود؟

ببینید، اقتصاد پویا و در حال حرکت است و متغیرهای آن مرتب تغییر می‌کند. باید بگویم که اگر شرایط اقتصادی کشور مطلوب بود، قانون هدفمند کردن یارانه‌ها باید به‌صورت کامل اجرا می‌شد و یک جهش مناسب در قیمت‌ها اتفاق می‌افتاد، اما تزلزل در برخی پارامترها روی قانون اثر می‌گذارد. بر این اساس، هدفمند کردن یارانه‌ها تحت‌تاثیر شرایط اقتصادی باید مدرک و ملایم شود و خود را با فضای اقتصادی تطبیق دهد.

یکی از این فضاهای اقتصادی، بازار ارز است. زمانی که بازار ارز پایداری داشته باشیم، آن زمان سیاست‌های دیگر را به‌راحتی اجرا می‌شود. این در حالی است که با تزلزل در این بازار، نمی‌توان سیاست‌های پایدار و بلندمدت را طراحی و اجرا کرد.

نظر شما درباره حذف 10 میلیون نفر از دریافت یارانه نقدی چیست؟

حذف 10 میلیون نفر معنایی ندارد. از ابتدای سیاست‌های هدفمند کردن یارانه‌ها این موضوع مطرح بود که امکان شناسایی افراد را نداریم و خوشبختانه دولت بهترین سیاست و همان پرداخت یارانه سرانه برای همه را در پیش گرفت.

این‌که 10 میلیون نفر در کشور نیازمند نیستند، یک حدس است و این تعداد را نه کسی شناسایی کرده و نمی‌تواند هم شناسایی کند. البته گروهی از افراد مرفه را به‌دلیل این‌که جای پایی که از خود بر جای گذاشتند، می‌توان شناسایی کرد، اما بهترین روش این است که قبل از این‌که سراغ افراد بروند، اعلام شود که داوطلبانه انصراف دهید. اکثریت قریب به اتفاق افراد تمایلی ندارند که دولت در وضع دارایی‌های آنها ورود پیدا کند، بنابراین خود انصراف می‌دهند.

واقعیت این است که برای بخش قابل توجهی از جامعه، یارانه نقدی 45 هزار تومانی مبلغی نیست.

افراد با درآمد بیش از 2 میلیون تومان از دربافت یارانه حذف شوند

بر اساس صحبت‌های محمدرضا فرزین، سخنگوی کارگروه طرح تحول اقتصادی دولت، افرادی که یارانه نقدی تنها 5 تا 10 درصد از درآمد ماهانه آنها را تشکیل می‌دهد، در مرحله دوم یارانه نقدی دریافت نخواهند کرد. در واقع می‌توان این محاسبه را داشت که افرادی که درآمد 450 هزار تومانی دارند، جزو دهک‌های بالای جامعه محاسبه می‌شوند. چه تحلیلی در این باره دارید؟

مطرح کردن این ارقام اشتباه است. کسانی که داوطلبانه از دریافت یارانه باید منصرف شوند، باید بیش از 2 میلیون تومان در ماه درآمد داشته باشند و تعداد این افراد نیز بالا است. حتی خط فقر کشور بیش از 450 هزار تومان است.

خط فقر مطلق 400 هزار تومان است

شما به عنوان فردی که به مسایل اقتصادی اشراف دارید، خط فقر را در چه سطحی می‌دانید؟

در حال حاضر منبع و مرجعی برای اعلام خط فقر در کشور وجود ندارد و عده‌ای هم که یک‌سری ارقام بالا را اعلام می‌کنند، دانش کافی ندارند. سرانه ماهانه براساس آمارهای سال 89 حدود 95 هزار تومان است که اگر در یک بعد خانوار 4 نفر ضرب کنید، حدود 400 هزار تومان می‌شود که این خط فقر مطلق است.

به‌عنوان سوال پایانی، دیدگاه شما درباره تحریم بانک مرکزی چیست؟

ما از سال 84 تاکنون با تحریم در کشور مواجه هستیم و این‌که چه بعد و چه گسترشی دارد، مهم است. هر چقدر اقتصاد قوی‌تری داشته باشیم، راحت‌تر می‌توان با تحریم‌ها برخورد کرد، اما به‌هرحال تحریم یک‌سری هزینه‌هایی دارد که باید بپردازیم.